Geliefd en o zo sluw

Weekblad Time heeft president Poetin uitgeroepen tot ‘persoon van het jaar’.

De mythevorming is in eigen land nog veel groter.

Iedereen die zich met Rusland bezighoudt, citeert ministens één keer in zijn leven uit het werk van Fjodor Tjoettsjev (1803-1973). „Met het verstand is Rusland niet te begrijpen [...] In Rusland kan men louter geloven”, aldus de twee cruciale dichtregels van Tjoettsjev uit 1866. Wie er een beetje werk van maakt en de strofe ook nog laat rijmen, net als in het Russische origineel, kan zo verhullen dat hij het spoor bijster is.

Zelfs president Vladimir Poetin, deze maand door het Amerikaanse weekblad Time uitgeroepen tot de persoon van 2008, misbruikt Tjoettsjev op gezette tijden om zichzelf te rechtvaardigen. Want uiteindelijk voelen veel Russen zich er beter bij als ze ergens in kunnen geloven, denkt het Kremlin. Rationaliteit is iets voor het kille en cultuurarme Westen. In Rusland domineren andere categorieën, zoals de bijna onvertaalbare begrippen istina en volja, waarmee collectieve moraliteit en individuele dadendrang kunnen worden aangeduid.

Poetin heeft die allebei in huis, aldus de mythe die nu in Rusland wordt opgepoetst. Anders dan al zijn voorgangers in het Kremlin de afgelopen vijftig jaar is hij eerlijk en energiek, luidt het verhaal. Boven alles is hij dienstbaar aan het moederland, dat volgens rabiate ideologen zoals zijn adjunct chef-staf Igor Setsjin door vreemde krachten wordt bedreigd.

De retoriek is vaak angstaanjagend. Maar de mythevorming neemt soms ook hilarische vormen aan. Zo zei de ooit liberale gouverneur Michail Proesak van het district Novgorod in april dat Poetin met diens kennis van „boeken’ de „geestelijke rijkdom” van de natie belichaamt.

Het weekblad Vlast (Macht) heeft aan de vooravond van de jaarwisseling meer van dit soort staaltjes verzameld en een enquête gehouden onder de lezers welke politici, ambtenaren, wetenschappers, artiesten het meest pregnant hun adoratie voor Poetin onder woorden hebben gebracht.

De idolatrie in de topdrie mag er zijn. „Alle successen in de cinema zijn verbonden met Vladimir Poetin”, aldus regisseur Fjodor Bondartsjoek. „Er zijn geen tegenstanders van de koers van Poetin. En als ze er zijn, dan zijn ze psychisch ziek en moeten ze worden afgevoerd naar de crisisopvang”, oreerde filosoof Aleksandr Doegin, een baardige denker die in de jaren negentig niet serieus werd genomen maar nu overal mag opduiken.

Maar dé uitspraak staat volgens Vlast op naam van Vladimir Tsjoerov. Die vroeg zich in een interview in april af: „Kan Poetin werkelijk ooit ongelijk hebben?”

Dit laatste citaat is niet zo dol als de andere twee. Maar het komt wel uit de mond van niemand minder dan de voorzitter van de centrale Kiesraad die verantwoordelijk is voor het ordelijk verloop van alle verkiezingen in het land. Afgelopen maand was Tsjoerov verantwoordelijk voor de parlementsverkiezingen.

Dat die verkiezingen voor de Doema de toets der kritiek niet konden doorstaan, is door de oppositie en de kleine kring van westerse waarnemers vastgesteld. Daarvan ligt de voorzitter van de Kiesraad niet wakker. Maar dat de verkiezingen zelfs naar de maatstaven van Poetin achteraf zijn uitgedraaid op volksverlakkerij, is minder geruststellend.

Bij de Doemaverkiezingen van 2 december stond president Poetin kandidaat voor een parlementszetel. Ook nagenoeg alle gouverneurs van de 89 deelstaten van de Russische federatie en talloze burgemeesters stonden op de lijst van de staatspartij Verenigd Rusland. Op deze manier zou de elite van Poetin het plan van Poetin in het parlement van Poetin verder kunnen uitdragen. Maar een paar dagen ná de verkiezingsdag liet Poetin al weten het volk toch niet te zullen vertegenwoordigen. De honderd miljoen stembiljetten met zijn naam bleken doorgestoken kaart. Poetins plaats in de Doema wordt nu ingenomen door een onbekende man uit Tsjoekotka, een het eskimodistrict in het noordoosten. Bij dit bedrog bleef het niet. Ruim honderd regionale en lokale topbestuurders volgden dat voorbeeld en zagen ook maar af van hun mandaat.

Ongeveer een derde van de 315 zetels van Verenigd Rusland in de nieuwe Doema wordt nu dus bezet door mensen op wie de kiezer niet heeft gestemd, als hij of zij al ter stembus is gegaan en die stem vervolgens netjes is geteld. De top van Verenigd Rusland houdt niet eens de schijn op als het gaat om het parlement: ze willen het volk niet vertegenwoordigen, ze willen het leiden.

Hetzelfde patroon tekent zich nu af voor de presidentsverkiezingen, maart aanstaande. Zoals het er nu uitziet, wordt vicepremier Dmitri Medvedev gekozen tot staatshoofd. In de opiniepeilingen is Medvedev zijn huidige baas Poetin al voorbij gestreefd. Die polls zijn onbetrouwbaar, óf omdat ze deel zijn van de zogeheten ‘politieke technologie’ waarmee de verkiezingen in Rusland worden gestuurd óf omdat de burgers geen eerlijke antwoorden meer geven op vragen waaraan een zweem van politiek kleeft.

Dat neemt niet weg dat Medvedev op rozen zit. Regeringsleider wordt hij echter niet. Die rol heeft hij aangeboden aan Poetin. Poetin heeft geclausuleerd „ja” gezegd.

Volgens het populaire weekblad Argoementi i Fakti (Argumenten en Feiten) zal Poetin als premier in het Kremlin blijven werken. Dat zou een ongehoord precedent zijn in de Russische geschiedenis. In de traditie van het grootste land ter wereld is de premier niet veel meer dan loopjongen, duvelstoejager of zondebok van de echte machthebber, of die nu tsaar, partijleider, secretaris-generaal dan wel president heette. Eigenlijk is er in de geschiedenis van Rusland maar één sterke premier geweest: Pjotr Stolypin (1862-1911), de eerste minister van de laatste tsaar Nikolaas II die zes jaar eerder werd vermoord dan zijn keizerlijke baas.

Deze geschiedenis zal zich niet herhalen. Maar cynisme rond de bezetting van de zetels in de Doema en het Kremlin is niet zonder risico. Er komt een moment dat de huidige machthebbers het veld moeten ruimen. De strijd die dan losbarst rondom hun politieke en financiële erfenis zal vuil zijn, veel vuiler dan de strijd om de nalatenschap van de Sovjet-Unie.

Hubert Smeets is redacteur van NRC Handelsblad en oud-correspondent in de Sovjet-Unie en Rusland.