Dolblij of in tranen

Een optimistisch eind inwisselen voor een grimmige afloop, of omgekeerd - als iets voor verandering vatbaar is bij films, dan is het wel het einde.

Hoe wilt u graag dat het afloopt met de door Daniel Craig gespeelde drugsdealer in misdaadthriller Layer Cake (2004)? Nadat Craig, moe van zijn métier, zijn ontslag aankondigt bij maffiabaas Jimmy, stuurt het scenario hem onverbiddelijk op een wijdvertakt slingerpad van spionage, zwendel, diefstal, chantage en moord.

Maar hoe doorstaat de zwijgzame, toegewijde boef die onfortuinlijke wending? Wordt hij op het bordes van een chique restaurant doodgeschoten door een jaloerse ex van liefje Tammy, net nadat hij is ontsnapt aan de gewelddadige chaos? Zoeven de twee ongedeerd in zijn cabrio richting zonsondergang? Of doemt achter hun felrode vluchtauto toch de donkere jeep van de boze ex nog op, waarna het scherm zwart wordt?

De eerste optie was te zien in de bioscoopversie van de film, de andere twee, die respectievelijk Driving away en Sidney zijn gedoopt, zijn te selecteren bij de ‘extra’s’ op de dvd. Kiest u maar.

Alternatieve eindes – steeds vaker zijn ze op een dvd te vinden in het extra-menu, naast de deleted scenes, de ‘making of’-documentaire en het audiocommentaar van regisseur en acteurs. Ze worden doorgaans niet speciaal gemaakt, maar behoren net als de ‘deleted scenes’ tot het afgekeurde restmateriaal van een film dat op dvd een nieuwe, lucratieve, bestemming krijgt. Nu exclusief te koop: extra uitgebreide, special edition-verzameldvd, voor de feestdagen.

Op recente dvd’s is het afgeschoten eind van bijvoorbeeld actiefilm The Interpreter, romantische drama’s Sweet Home Alabama en The Notebook, en horrorfilms Hide and Seek en The Descent te bekijken. Soms is dat een extra happy end, zoals bij Layer Cake, soms haalde juist de goede afloop het grote scherm en gaat het somberder alternatief schuil achter de ‘extra’s.

Hoe zou het hyperromantische kassucces Sweet Home Alabama het in de bioscoop hebben gedaan, als de honingblonde hoofdpersoon Melanie op haar huwelijk haar ouders onvergeeflijk had belazerd door te doen of ze dood was? Het was een mogelijkheid die de makers serieus overwogen, zo blijkt op de dvd. Maar het publiek van een screening vond het vreselijk, en het eind werd aangepast. Een compromisloos artistiek statement is zeldzaam in het genre.

Vaak is het wel de strijd

tussen commercie en artisticiteit – ruwweg samen te vatten als filmstudio versus regisseur en/of scenarist – die maakt dat een slot in verschillende opties versplintert. Ook worden voor verschillende markten, de Amerikaanse, de Europese, soms andere eindes gehanteerd. Voor het Amerikaanse publiek plakte regisseur Joe Wright wat extra minuten aan zijn Jane Austen-verfilming Pride and Prejudice (2005), waarin Lizzie Bennet en haar Mister Darcy nog even kort koerend liefkozen.

Er zijn een paar klassieke clashes bekend die tot compromiseindes leidden. Het openlijke gevecht tussen filmstudio Universal en regisseur Terry Gilliam om het slot van zijn naargeestige science fiction-nachtmerrie Brazil (1985) wordt inmiddels The Battle of Brazil genoemd. Ridley Scott herzag in zijn Blade Runner (1982) in tien jaar tijd maar liefst vier keer de keuzes die aanvankelijk door filmstudio Warner waren gemaakt. Het eerste slot van Fatal Attraction, waarin Glenn Close haar eigen hals doorsnijdt met een mes vol met Michael Douglas’ vingerafdrukken, werd door het publiek bij een screening onbevredigend gevonden. Het werd aangepast. Maar een regisseur bedenkt zich zelf ook wel eens: Stanley Kubrick verving het slot van The Shining (1980) toen die al in de bioscoop draaide.

Danny Boyle deed in 2002 iets vergelijkbaars met zijn fraai-apocalyptische horrorfilm 28 Days Later. Na een maand wisselde hij het optimistische eind van de Amerikaanse bioscoopversie in voor het grimmigere alternatief dat grote groepen fans toch al kenden van de Europese dvd. Was zulke openlijke twijfel van de makers aan het resultaat van hun film voorheen zeldzaam, op recente dvd’s lichten talloze regisseurs en producers hun artistieke afwegingen ongegeneerd toe.

Op de dvd van 28 Days Later vertellen regisseur Boyle en scenarist Alex Garland met smaak over de twee mogelijke eindes van de film. Producer Bobby Farrelly (There’s Something About Mary) zei in 2005 in USA Today dat het eind van een film „het moeilijkste is om te maken.” En dat het leuk en informatief is voor de kijkers om te zien „welke andere kant het op had kunnen gaan”.

Naast het commerciële doel van een alternatief einde op dvd lijken makers er soms dus wel degelijk artistiek gewin in te zien. Als een regisseur er eigenlijk niet echt uitkwam, en ook achteraf nog wel iets ziet in het alternatief, krijgt hij alsnog de kans dit aan een publiek te tonen. Bepaalde kijkers zullen op hun beurt verheugd zijn met dit ‘exclusieve’ kijkje achter de schermen, zeker als de film een cultstatus heeft, en fans elk flintertje informatie vereren, zoals bijvoorbeeld het geval is bij George Lucas’ Star Wars.

Maar er is tegelijk een levensgroot risico dat de herinnering aan een indrukwekkende kijkervaring voor altijd wordt verpest. Dat de makers van Se7en (1995) ooit een slot overwogen waarbij Brad Pitt psychopaat Kevin Spacey níet doodschiet, en diens lugubere illustratie van de zeven hoofdzonden dus onvoltooid blijft, werpt achteraf een doffe schaduw op de felle schok die de film ooit teweegbracht. En zo zijn er nog talloze films te bedenken die onveranderlijke en onaantastbare kunstwerken zouden moeten blijven.

Een regisseur als David Lynch

weigert om die reden mee te werken aan de „demystificatie door de dvd.” Zijn films mogen op dvd niet in hoofdstukken gehakt, en audiocommentaar vindt hij belachelijk. Een door een film opgeroepen wereld is fragiel, verkondigt hij geregeld in interviews, en eenvoudig te verpesten. Om die wereld intact te houden mag zo min mogelijk ervan afleiden of de illusie doorbreken.

Maar een bepaalde generatie filmkijkers ziet het alternatieve einde vermoedelijk niet als gevaar, of zelfs alleen maar als winst, maar als vanzelfsprekendheid. Wie visueel is opgevoed met de computergame zal ‘kijken’ veeleer associëren met sturen, met controleren, dan met ondergaan. Sommige filmmakers houden al expliciet rekening met die groep: op de dvd van deel drie van de populaire jongeren-horrorreeks Final Destination kunnen kijkers zelf het lot bepalen van een zestal personages.

Zo gaat er met het alternatieve eind onherroepelijk een aantrekkelijk element van het film kijken verloren. Als niets definitief is en elke uitkomst inwisselbaar, waarom zou je je dan nog overgeven aan de keuzes van een regisseur? Eén druk op de knop, en jouw geliefde heldin blijft gewoon leven. Zo bezien zou de alternatieve afloop op dvd het einde kunnen betekenen van die vreemde, verleidelijke mengeling van verdriet en vreugde die je vaak ervaart bij een tragisch slot. Van het besef dat er ook schoonheid schuilt in pijn. En van de acceptatie dat niet altijd alles in het leven goed afloopt.

Ik kan dit stuk ook anders afronden. Met een positieve noot. Bijvoorbeeld door te constateren dat een alternatief einde vaak weinig af doet aan de impact van een goede film. En dat veel schoonheid, veilig gebed in de filmgeschiedenis, gelukkig voor altijd onschendbaar is. Zo kan het ook eindigen.

Kiest u maar.