Beatrix spreekt, met de Kerst

PVV-leider Geert Wilders wil dat de koningin uit de regering wordt gezet.

Maar daarmee wordt haar vrijheid nog veel groter.

De oproep van koningin Beatrix tot tolerantie en verdraagzaamheid jegens minderheden is bij Geert Wilders verkeerd gevallen. In haar kerstboodschap hoorde PVV-aanvoerder een directe aanval op de standpunten van zijn partij.

Wilders’ reactie: haal de koningin uit de regering, en geef haar alleen nog ceremoniële taken, zoals lintjes doorknippen. Dan hoeft ze niet meer spreekbuis van de regering te zijn. „Je bespaart haar daar ook een hoop ellende mee. Dan kan ze vrijuit spreken”, zei Wilders gisterochtend in De Telegraaf. Hij wil het kabinet na het kerstreces op de kerstboodschap aanspreken en zegt dat hij in de loop van volgend jaar het initiatief zal nemen om de Grondwet te wijzigen.

Maar het is een illusie te denken dat het staatshoofd dan iets anders zou zeggen, denkt Peter Rehwinkel, PvdA-senator en staatsrechtsdeskundige. „Juist de kerstboodschap is de meest persoonlijke toespraak van de koningin. Hier heeft ze de meeste ruimte om zichzelf te laten spreken. Bij de troonrede is het de premier die de tekst schrijft en de koningin die achteraf kijkt of ze ermee kan leven. Bij de kerstboodschap is het precies andersom.”

Die ruimte was voor haar voorganger, koningin Juliana, zelfs zo belangrijk dat die er moeite mee had haar kersttoespraken voor goedkeuring voor te leggen aan de premier, zegt Rehwinkel. Beatrix heeft daar geen moeite mee: „Balkenende heeft deze toespraak zeker tevoren gelezen.”

Met zijn oproep het staatshoofd buiten de regering te plaatsen, zou Wilders het tegenovergestelde bereiken van wat hij wil, zegt emeritus hoogleraar staatsrecht Jan Vis. „De vrijheid wordt voor de koningin veel groter. Het is onzin te denken dat ze geen controversiële dingen meer zou zeggen. Misschien juist méér.”

De Zweedse koning, die slechts een ceremoniële functie heeft, doet volgens Vis ook weleens „uitspraken die de wenkbrauwen doen fronsen”. Dan zegt de Zweedse regering volgens Vis simpelweg dat dit niet onder haar verantwoordelijkheid valt.

Alle uitspraken van het Nederlandse staatshoofd vallen onder de verantwoordelijkheid van het kabinet. Voor de uitspraken die Beatrix eergisteren deed, hoeft zij van de kant van het kabinet in ieder geval geen kritiek te verwachten. Dat was te verwachten, zegt Rehwinkel: „Ze begeeft zich hier gewoon binnen de grenzen van het regeringsbeleid.”

Het zal niet de laatste keer zijn dat het koningshuis zich mengt in het integratiedebat, zegt Rehwinkel: „Dit thema is duidelijk gekozen door het Koninklijk Huis. Ze hebben ook de relatief onervaren Máxima er over laten spreken. Dat was geen Alleingang.” Máxima kreeg veel kritiek toen ze bij de presentatie van een WRR-rapport zei dat ze niet „dé Nederlandse identiteit had gevonden”. De voorzichtigheid waarmee Wilders daarop reageerde – hij noemde het „goedbedoelde politiek correcte prietpraat” – heeft hij volgens Rehwinkel nu wel laten varen.

Hoewel het niet gebruikelijk is dat het staatshoofd zich mengt in politieke discussies, moet het staatshoofd deze ruimte volgens Rehwinkel wel krijgen. „Als je over een thema dat zo van deze tijd is niets kan zeggen, zou het koningshuis zich naar de marge laten drukken.”

Wilders heeft gelijk dat hij zich aangesproken voelt, zegt Vis. „De speech was alleen niet politieker dan in de afgelopen veertig jaar. De koningin heeft het vaker over dit soort thema’s. Het is wat je kunt verwachten van vrijzinnig-protestanten. Kennelijk zijn we een land dat behoefte heeft aan dit soort redes.”

Meer over de politieke rol van de koningin: pagina 18. Discussieer mee: nrc.nl/discussie.