Legende van eerste kerstboom in Riga

Het toerisme in Letland staat onder druk, door de onbekendheid van het land en door de hoge inflatie.

De ‘eerste kerstboom’ in Riga moet redding brengen.

De eerste kerstboom ter wereld stond in Riga, althans: volgens Riga. Op het stadhuisplein van de Letse hoofdstad, tegenover het middeleeuwse Schwarzhäupterhaus, de sociëteit van de Zwarthoofden, ligt een plaquette, in acht talen, ter herinnering aan die boom. Dit is niet de plek waar hij stond, maar waar hij in vlammen opging, na afloop van dat verre kerstfeest, in 1509.

Het verhaal is maar half waar, zelfs minder, maar voor Mike Johnson is dat genoeg. De Amerikaan is de drijvende kracht achter de kerstboomlegende én achter de gedenkplaat, die er pas een paar jaar ligt. In een vorig leven werkte Johnson voor computerbedrijf Hewlett Packard, nu is hij, na een huwelijk met een Letse, directeur van een toerismebureau in Riga.

In het verhaal, zegt hij, zit geld. Zijn voorbeeld is Finland. „Daar hebben ze een hele toeristenindustrie gebouwd rondom de kerstman – die zou in Lapland wonen. Wij willen in Riga hetzelfde doen met de kerstboom. In de zomer hebben we genoeg toeristen, maar in november en december valt dat tegen. Ook in de winter moeten de hotels vol.”

De eerste kerstboom zou uit Letland kunnen komen. Onder heidense stammen in Noord-Europa was het immers gebruik om de kortste dag van het jaar te vieren met takken die ondanks de winter groen waren gebleven. Op zulke midwinterfeesten werden ’s nachts vreugdevuren aangestoken, als eerbetoon aan het licht. Tijdens de kerstening van Europa zijn zulke rituelen vermoedelijk vermengd geraakt met christelijke, om de pil – de bekering geschiedde niet bepaald zachtaardig – te vergulden.

De katholieke kerk liep aanvankelijk niet warm voor het boompje opzetten – het zou te veel afleiden van de essentie van het kerstfeest. Maarten Luther (1483-1546) wordt vaak de eerste kampioen van de kerstboom genoemd – hij zag er de paradijsboom in. Maar pas in de negentiende eeuw drong het fenomeen massaal door in de huiskamers, met kerstballen, slingers en de zegen van het Vaticaan.

De ‘eerste kerstboom’ in Riga staat beschreven in bewaard gebleven notulen van de Zwarthoofden, een broederschap van Duitse handelaren, met kantoren in de Hanzesteden Tallinn en Riga. De Hoogduitse tekst, die na de val van het communisme werd herontdekt in Letse archieven, vertelt over een versierde boom, die door mannen met zwarte hoeden werd verbrand, in 1509. Maar wat voor boom blijft onvermeld. „Een spar natuurlijk”, zegt Johnson. Waarschijnlijk werd het ritueel door de Duitsers opgevoerd om het vertrouwen te winnen van de lokale bevolking – de Letten vieren tot op heden midzomer- en midwinterfeesten, de bekering is nooit erg diep gegaan. Het was dus een middeleeuwse pr-stunt, met een lang staartje, als het aan Johnson ligt.

Want het toerisme in Letland staat onder druk. Het groeide in 2007 met 11 procent, vorig jaar was dat nog zo’n 20 procent en het agentschap van toerisme houdt voor 2008 rekening met een daling. Vooral de spectaculaire inflatie, 11 procent op jaarbasis, schrikt toeristen af. „Een bezoek aan het restaurant is hier duurder dan in Berlijn”, zegt Johnson.

De inflatie komt bovenop de onbekendheid waar Letland al onder gebukt ging. De Baltische staat heeft veel te bieden – het centrum van Riga is één groot Jugendstilmuseum, de natuur is ongerept en de stranden zijn parelwit – maar staat pas sinds 1991 weer, als een stipje, op de kaart.

Het is hard werken, zegt Johnson, die ook een van de initiatiefnemers was voor de jaarlijkse kerstmarkt in Riga. Zijn bureau mikt steeds meer op toeristen die na het gejaagde leven in de grote stad toe zijn aan „een rustige vakantie met een middeleeuwse draai”. Johnson: „Ik zoek bomenknuffelaars.” Maar vooralsnog is er een overvloed aan verkeerde toeristen, meestal Britse jongeren, die in de stad luidruchtige vrijgezellenfeesten houden. „Die jongens geven geen geld uit”, zegt hij. „Ze slapen in goedkope hotels, eten bij McDonald’s en zijn veel te lastig. Daar heb ik niets aan.” De kerstboomlegende, die de meeste Letten zelf niet eens kennen, moet de pijn wat verzachten.