‘Veiligheid is mijn Leitmotiv’

Annie Brouwer was acht jaar burgemeester van Utrecht. Deze maand vertrekt ze. „We hebben de regie altijd in handen gehad.”

Rellen in Ondiep, een samenscholingsverbod in Kanaleneiland, het trapongeval aan de gracht met 22 gewonden en een dode. De laatste anderhalf jaar van Annie Brouwer-Korf (61, PvdA) als burgemeester van Utrecht werd gemarkeerd door heftige incidenten. Er was ook nog het rumoerige, mislukte referendum over haar opvolging. Maar ze zegt dat ze de drukte gewend is. „Hollen en stilstaan is er niet bij in Utrecht. We hollen alleen maar.’’

Na ruim acht en een half jaar als burgemeester heeft ze genoeg van het hollen, want ook lichamelijk was het zwaar. Ze bezweek vorige zomer bijna aan een legionella-vergiftiging en werd later geveld door een longembolie. „Als burgemeester van een grote stad ben je dag en nacht in charge. Daar moet ik niet mee doorgaan, wil ik een beetje gezond blijven. Die waarschuwing heb ik nu wel gehad.’’

Veel meer zegt ze niet over haar privé-omstandigheden. Nou ja, dat de opmerking van haar dochter ook wel hard aankwam: „Je bent er het hele jaar niet geweest.’’

Op haar kamer in het stadhuis bespreekt ze haar Utrechtse jaren. Die begonnen in 1999 met een politieke revolte van Leefbaar Utrecht en eindigen met probleemwijken en een dramatisch verlopen referendum.

Uw benoeming ging met veel rumoer gepaard. Er lagen namen van kandidaten op straat en Henk Westbroek, voorman van Leefbaar Utrecht, liet zijn ongenoegen over u blijken. Hoe is het om zo te beginnen als burgemeester?

„Ik heb het als een uitdaging ervaren. Leefbaar Utrecht is meer dan Henk Westbroek en ik heb aan die rumoerige jaren diepe vriendschappen overgehouden met andere kopfiguren van Leefbaar, zoals Broos Schnetz en Walther Lenting (respectievelijk mede-oprichter en lijsttrekker-red.). We stonden eerst recht tegenover elkaar, maar we hebben allemaal het beste voor met de stad.’’

De vraag is relevant omdat uw opvolger, partijgenoot Aleid Wolfsen, een soortgelijk welkom staat te wachten na het burgemeestersreferendum.

„Ja, ik denk wel eens: zou het typisch Utrechts zijn? Ik heb tegen hem al gezegd dat er veel rumoer zal zijn, maar bij je eerste succes of uitglijder is dat allemaal vergeten. Dan concentreert alles zich op het nu.’’

Tijdens het referendum werd uw stad publiekelijk door het slijk gehaald. Het ligt niet in uw aard om dan op uw handen te gaan zitten. Waarom hield u zich afzijdig?

„Ik wilde mijn opvolger niet voor de voeten lopen. Maar ik heb nooit gedacht dat Utrecht zat te wachten op dit referendum. Er was slechts een kleine raadsmeerderheid voor, dus er was bij veel partijen al geen draagvlak. De bevolking was niet gevraagd of ze dit wilde. De kiezers hadden het beeld dat ze uit een stuk of vijf kandidaten konden kiezen. Maar volgens het referendum in Nederland kun je kiezen uit twee kandidaten. Dat landde slecht en daar zijn ze duidelijk in geweest. Slechts negen procent nam de moeite om te stemmen.’’

Toen die crisis bekoeld was, volgde de situatie in Kanaleneiland, waar u een samenscholingsverbod afkondigde. Eerder waren er al rellen in Ondiep. Bent u ooit bang geweest de regie te verliezen?

„Nee. We hebben de regie altijd in handen gehad. We zijn door Ondiep nu een voorbeeld voor het hele land voor hoe je zo’n situatie moet aanpakken.’’

Als u een samenscholingsverbod afkondigt, dan bent u toch de controle kwijt?

„We hebben al jaren een samenscholingsverbod op Hoog Catharijne. We weten dat het werkt. De situatie in het noordelijk deel van Kanaleneiland kwam in de publiciteit omdat journalisten werden bedreigd, maar als dat niet zo was geweest hadden we precies hetzelfde gedaan. We waren het al van plan. De aandacht kwam nu op het samenscholingsverbod te liggen, maar we hebben meer maatregelen genomen, extra jongerenwerk, hulp bij schuldsanering. Mijn motto is altijd ‘hard en sociaal’ geweest, nooit alleen hard.’’

In die wijk, maar ook in andere wijken, gaat het al jaren slecht, terwijl er wel voor veel geld projecten worden gestart. Hoe kan dat?

„Er is een vast patroon. Waar herstructurering van een wijk te lang duurt, uiten alle problemen zich in de veiligheid. In Nederland duurt het vaak langer dan tien jaar voordat een herstructurering start. Dat zie je ook bij de ‘krachtwijken’ van minister Vogelaar. De corporaties en de minister zijn er nog bepaald niet uit. Naarmate dat langer duurt wordt het risico steeds groter dat er iets ontploft. In figuurlijke zin.’’

Later in het gesprek komt Brouwer terug op de herstructurering. Gevraagd naar de veranderingen die zij ziet in de stad, antwoordt ze: „De samenstelling van de bevolking. Meer dan dertig procent is van niet-Nederlandse afkomst. Het concentreert zich in een aantal wijken. Ik heb veel respect voor de oude Utrechters die blijven wonen in hun wijk en het sociale leven daar in stand houden. Maar het wordt lastiger voor ze. Ze zijn in de minderheid.’’

U ziet segregatie in Utrecht?

Ze zwijgt even. „Nou, in Kanaleneiland is van de volwassenen tachtig procent van niet-Nederlandse afkomt. En van de kinderen nog meer.’’

En dat is een probleem?

„In een andere wijk, Zuilen, komt de herstructurering op gang. Daar ontstaat een meer gemêleerde bevolking en dat brengt ontspanning in de wijk.’’

Ook het politieke klimaat veranderde sterk tijdens haar periode als burgemeester. Pim Fortuyn bouwde voort op de Leefbaarbeweging tegen het politieke establishment, die in Utrecht en Hilversum begon. Er moest meer naar de stem des volks worden geluisterd.

Hoe heeft u die verandering ervaren?

„Dit houdt mij nu juist zo bezig in de democratie. Het gevaar is dat degene die het hardste schreeuwt, het meeste krijgt. In mijn eerste jaar hadden we een groot probleem met verslaafden en daklozen in Hoog Catharijne. Het was een soort inferno. Die mensen zijn ziek en psychisch in de war. Dat is een probleem van de hele stad. Dus we openden hostels in verschillende wijken voor de opvang. Die inspraakavonden herinner ik me nog levendig. We kregen overal het publiek over ons heen, maar we hebben het toch gedaan. Laatst opende een nieuw hostel. Buurtbewoners zeiden: ‘Nou prima, mevrouw de burgemeester, als u langskomt voor een kopje thee. Maar er is echts niets aan de hand hoor’. Je moet luisteren naar het publiek, maar ook je eigen visie durven doorzetten.’’

En politici durven te weinig impopulaire maatregelen te nemen?

,,Ja. Je wordt er ook heel hard op afgerekend. Dit voorbeeld van de verslaafden lukt je niet een half jaar voor de verkiezingen. Dat patroon is heel duidelijk.’’

De vertolkers van het anti-establishment zijn nu Wilders en Verdonk. Wat vindt u daarvan?

,,Je hebt in de parlementaire geschiedenis altijd bewegingen gehad. De Boerenpartij zat ook ooit in Utrecht met zeven zetels in de raad. Die bewegingen houden anderen scherp, maar ze zijn geen lang leven beschoren. Leefbaar Utrecht is hier ook van 14 naar 3 zetels gegaan.’’

Dat ziet u voor Wilders en Verdonk ook gebeuren?

,,Polls zijn geen zetels. Wilders heeft zetels. Rita heeft er één, maar die is eigenlijk van de VVD. Het zal moeten blijken wat ervan terechtkomt.’’

Annie Brouwer begon haar carrière als bestuurder na de treinkaping bij De Punt in 1977. Zij was één van de gegijzelden. „Toen wist ik dat ik politiek actief ging worden. Maar mijn fascinatie voor veiligheid begon al eerder. Dat is het Leitmotiv in mijn werkend leven.’’ Ze wordt vanaf 1 januari voorzitter van een commissie die is aangesteld door minister Hirsch Ballin van Justitie. Brouwer gaat de spanning tussen het recht op privacy en het recht op veiligheid onderzoeken. Ze gaat ook de visitatiecommissie voorzitten die de prestaties van de publieke omroep beoordeelt.

Deze week nam de Utrechtse gemeenteraad afscheid van Brouwer. In het nieuwe jaar volgt Aleid Wolfsen haar op.

Wat wordt de grootste uitdaging voor uw opvolger?

,,Toch die veiligheid. Dat is altijd met een burgemeester verbonden. Maar we hebben ook veel feestelijkheid en vrolijkheid in de stad. Dat wens ik hem toe.

Ik word nu gewoon inwoner van de stad.’’