Stiefkerstvieren

Aan tafel met de nieuwe vrouw van vader met haar kinderen en de zijne – het vereist diplomatie.

„Papa is verliefd. De kinderen in de rouw.”

Het had een sfeervolle avond moeten worden. Een gescheiden man uit Leerdam nodigde op Eerste Kerstdag zijn nieuwe vriendin, haar kleine kinderen en zijn eigen ouders uit voor een copieus diner dat hij zelf ging koken. Hij sloofde zich geweldig uit en serveerde allerlei heerlijke liflafjes. Maar bij de eerste amuse ging het al mis. „Gàdver!”, riepen de kinderen. De ouders van de kersverse stiefvader haalden hun wenkbrauwen op. Ze spraken het niet uit, maar wat ze dachten was duidelijk: „Die kinderen hebben geen manieren!”.

Toen de soep ter tafel kwam, zagen de kinderen daar ook van alles in drijven dat hen niet aanstond. En zo ging het maar door. Uiteindelijk vroegen de nieuwe stiefgrootouders koeltjes aan de moeder: „Vinden die kinderen dan helemaal niets lekker?” Hun zoon viel hen bij: hij ergerde zich ook aan het gedrag van de kinderen. Waarop de moeder zich ernstig aangevallen voelde. De rest van het diner werd wel opgegeten, maar de stemming was verpest. Weg sfeervolle kerst. „Zou je met haar nou echt wel verder gaan?”, vroegen de ouders hun ontgoochelde zoon na afloop.

Deze kleine tragedie staat niet op zichzelf. Boukje Overgaauw, die als counselor stiefgezinnen begeleidt en bestuurslid van de Stichting Stiefgezinnen is, hoort regelmatig dit soort verhalen. In haar praktijk is het in januari altijd ‘beredruk’. „Dan zijn er met de feestdagen zoveel messen over en onder tafel gegaan, dat die stiefgezinnen er niet meer alleen uitkomen.”

De perikelen die samengestelde gezinnen tijdens de feestdagen meemaken, zijn tegenwoordig niet meer voorbehouden aan een kleine groep mensen. Het aantal geregistreerde stiefgezinnen in ons land ligt volgens het CBS op ongeveer 200.000. Maar er zijn natuurlijk veel meer stiefgezinnen, want lang niet alle relaties zijn geregistreerd. En elk jaar neemt het aantal stiefgezinnen met 10.000 toe. Er zijn dus zo langzamerhand heel veel mensen in Nederland die weten hoe lastig het is om met een samengesteld gezin een harmonieuze kerst te beleven.

Door onmin in een stiefgezin kunnen schrijnende situaties ontstaan. Neem die 52-jarige stiefmoeder uit Aerdenhout, die elk jaar de feestdagen zonder partner viert omdat één van zijn drie volwassen kinderen haar niet ziet zitten. „Mijn vriend wil er helemaal zijn voor zijn kinderen. Zijn zoon wil mij er niet bij met de kerst en daar gaat hij dan mee akkoord. Ze vieren kerst bij zijn ex of ergens anders, maar niet bij mij”, zegt ze.

Ze vertelt dat haar vriend zelf is opgevoed door een stiefmoeder die alleen maar oog had voor haar eigen gezin. Daarom wil hij met alle geweld de perfecte vader zijn. „Hij leeft voor zijn kinderen en dat betekent dat ik tijdens de feestdagen altijd zonder partner zit. Het is een scheve situatie die nu al ruim drie jaar voortduurt. Ik heb tegen hem gezegd dat ik niet weet of ik er zo nog mee door kan gaan, maar ik vind het moeilijk om met mijn vuist op tafel te slaan. Ik wil hem eigenlijk niet kwijt.” Ze zucht.

„Kijk, toen ik nog getrouwd was met de vader van mijn kinderen, was alles vanzelfsprekend. Natuurlijk vierde je de feestdagen samen. Maar als je allebei een gebroken gezin hebt, is helemaal niets meer vanzelfsprekend. Dan is het een continu aftasten van wat nog mogelijk is en er blijven veel frustraties onuitgesproken.”

„Stiefmoeders hebben nogal eens de neiging zichzelf weg te cijferen en hun eigen wensen en behoeftes te onderdrukken. Tot de bom barst”, zegt Ietje Heybroek. Zij heeft, net als Boukje Overgaauw, een praktijk waarin ze stiefgezinnen begeleid en is zelf ook stiefmoeder. Ze vertelt dat ze regelmatig stiefmoeders als de vrouw uit Aerdenhout in haar praktijk ziet. „Dat zijn van die stiefmoeders die wel mogen koken en wassen voor de stiefkinderen maar verder door hen worden genegeerd. En de vader zegt er niets van, omdat hij bang is dat zijn kinderen niet meer willen komen als hij zich te streng opstelt. Stiefmoeders voelen zich vaak heel onzeker in hun nieuwe situatie en denken dat het aan hen ligt als het niet allemaal soepeltjes verloopt. Ze willen graag alle pijn die de scheiding heeft veroorzaakt, goedmaken. Ze vinden vaak dat ze net zo veel moeten houden van de stiefkinderen als van hun eigen kinderen. Ze leggen de lat veel te hoog. En dat gaat mis.”

Heybroek vergelijkt de vorming van een stiefgezin met een fusie van twee bedrijven die elk een eigen bedrijfscultuur hebben. „Het duurt vier tot zeven jaar om een hecht stiefgezin te vormen’’, rekent ze voor. „Want je moet met z’n allen nieuwe rituelen en regels vinden. En graag ook een nieuw gevoel voor humor.”

Dat in een samengesteld gezin twee culturen met eigen gewoontes en eigenaardigheden samenkomen, is met de feestdagen sterker voelbaar. Elk gezin heeft nu eenmaal zijn vaste rituelen rond de feestdagen en die rituelen zijn dierbaar, daar willen mensen aan vasthouden. Vooral kinderen vinden die rituelen belangrijk. Zij zitten na een scheiding al een in een onzekere periode en klampen zich daarom extra vast aan hun rituelen.

De problemen kunnen klein beginnen, bijvoorbeeld bij het uitzoeken van de kerstboom. De stiefkinderen zijn dan bijvoorbeeld gewend om een grote boom te kopen, maar het wordt een kleintje omdat de nieuwe stiefmoeder dat wil. Teleurstelling. Het volgende punt is het optuigen van de boom. De stiefkinderen hebben daar een ritueeltje bij: de jongste hangt de ballen er in en de oudste de slingers. Maar dan blijken de eigen kinderen van de stiefmoeder de slingers er al in te hebben gehangen en wel op een manier die de stiefkinderen helemaal niet zien zitten. Gevolg: ze voelen zich buitengesloten.

„Dan gaan die stiefkinderen bokkig in een hoek zitten, de vader durft ze niet tot de orde te roepen omdat hij ze toch al zo weinig ziet en de stiefmoeder voelt zich door hem in de steek gelaten. En dat, terwijl ze zo haar best heeft gedaan om het gezellig te maken”, legt Overgaauw uit. „Dat soort irritaties blijven smeulen. En omdat mensen tijdens de kerstvakantie meer op elkaars lip zitten dan normaal, kan er juist dan een bom van allerlei onuitgesproken grieven tot ontploffing komen.”

Overgaauw kent de perikelen die stiefgezinnen meemaken uit de eerste hand. Zij is zelf ruim twaalf jaar moeder van een samengesteld gezin met vijf kinderen: twee van haarzelf en drie van haar man. „Bij ons kwamen de problemen voort uit het feit dat ik meer regels hanteerde dan mijn stiefkinderen gewend waren. Toen ze daar voor het eerst mee werden geconfronteerd, dachten ze: wat is dit? Ze stonden met open mond te kijken. Uiteindelijk hebben ze me toch geaccepteerd omdat hun vader mijn regels op een vriendelijke maar duidelijke manier onderschreef. Ik kan me herinneren dat een van mijn stiefdochters op een gegeven moment tegen me zei: ‘Ik weet dat hier andere regels zijn, maar je moet even zeggen hoe het ook al weer was.’ Daaruit maakte ik op dat ze het moeilijk vond, maar dat ze me wel ter wille wilde zijn. En dat gaf mij een goed gevoel.’’

Veel mensen vergeten dat de feestdagen voor kinderen uit gebroken gezinnen vaak helemaal niet zo feestelijk zijn. Juist in december worden ze herinnerd aan de tijd dat hun ouders nog bij elkaar waren. En dat terwijl hun vader zich juist zo gelukkig voelt. Hij is immers smoorverliefd op zijn nieuwe vrouw.

Maar die kinderen zijn niet verliefd. Zij zijn in de rouw. Ze hebben het gevoel dat hun vader alleen maar oog heeft voor hun stiefmoeder, dat zij er bij inschieten. Ze vinden die nieuwe relatie van hun vader bedreigend, ook omdat ze hun vader nog nooit verliefd hebben gezien. Overgaauw: „En dus gaan die kinderen dwars voor de kar liggen. ‘Doe normaal’, roept zo’n vader dan geïrriteerd. Maar het is juist normaal wat die kinderen doen. Het zou veel beter zijn als hij zou zeggen: vertel eens wat er is.”

Zo had Overgaauw een zeventienjarige cliënte die haar vertelde dat ze waardeloze feestdagen had gehad. Zij was namelijk gewend om met kerst altijd naar de katholieke mis te gaan. Dat was het ritueel dat bij haar gezin hoorde. Op kerstavond had ze zich dus helemaal opgedoft en ze had haar jas al aan toen bleek dat ze dit jaar naar een heel andere kerk gingen, waar ze nog nooit was geweest. Omdat haar stiefvader dat graag wilde.

„Ze was totaal overrompeld en haar kerstgevoel was weg”, vertelt Overgaauw. „Daarom zeg ik altijd tegen de stiefgezinnen die bij mij komen: bespreek ruim van te voren wat je met de kerstdagen gaat doen. Vraag de kinderen wat zij graag willen. Houd er rekening mee. Maar veel mensen hebben helemaal geen zin om die feestdagen te plannen. Die doen op hun werk al niet anders dan plannen en denken dat dat in de privésfeer niet nodig is.”

Wat Overgaauw haar cliënten ook aanraadt, is om samen nieuwe rituelen te creëren. Zo kreeg ze een samengesteld gezin in haar praktijk dat heel veel ruzies had over conflicterende gewoontes. Die liet ze een grote kaars kopen en gezamenlijk versieren. Vervolgens spraken ze af: als we allemaal bij elkaar zijn, gaat die kaars aan. Dat riep saamhorigheid op. De kinderen vonden het prachtig en zeiden: dat willen we elk jaar. En toen ze weer eens ruzie hadden, stond de vader op en stak de kaars aan. Dat hielp.

Maar niet alleen nukkige kinderen, ook nukkige exen kunnen de feestdagen goed verstieren. Kerstmis schijnt bij uitstek de gelegenheid te zijn waarbij ex-partners allerlei strijdjes uitvechten over de hoofden van de kinderen. Vaak is een van de ouders een gestructureerd type die graag van te voren wil plannen wie wat doet tijdens de feestdagen en is de andere ouder juist impulsief. Dan wordt een vader opeens geconfronteerd met een ex-vrouw die zonder ruggespraak te houden heeft besloten dat het leuk is om op Eerste Kerstdag met de kinderen bij de buren te gaan gourmetten. Terwijl hij al een heel kerstdiner met zijn ouders heeft gepland. Daar kan een heel getouwtrek over ontstaan.

Heybroek: „Daarom raad ik mijn cliënten aan om gewoon een jaarschema te maken, waarin wordt vastgelegd wat er tijdens de vakanties en feestdagen gebeurt. Want het is voor iedereen prettig om te weten waar je aan toe bent.”

Gelukkig zijn er ook veel stiefgezinnen waarbij de feestdagen wel gezellig zijn. Heybroek nam een kleine proef op de som en belde afgelopen week met vier stiefgezinnen die ze kent uit haar praktijk. Die vertelden haar alle vier dat het er met de feestdagen tegenwoordig harmonieus aan toe gaat. In haar eigen samengestelde gezin zijn ook geen wrijvingen meer. „We eten op kerstavond traditiegetrouw een Amerikaanse ham. Ik wilde dat dit jaar overslaan. Maar nee hoor, dat kon niet, want iedereen had zich er al op verheugd. Dan denk ik: we hebben het toch niet slecht gedaan.”

En hoe gaat het nu met die man uit Leerdam wiens stiefkinderen geen waardering konden opbrengen voor zijn liflafjes? Die zet dit jaar een heel eenvoudig menu op tafel. Maar wat het precies gaat worden, is nog onduidelijk. Misschien kip met appelmoes?

www.stief.nlwww.stichtingstiefmoeders.nl