De dood is de bron van alle levenslust

Als iedereen het eeuwige leven zou hebben, zouden de onsterfelijken vervallen tot inertie en een levenloos leven leiden.

Robbert Dijkgraaf

Theoretisch natuurkundige en universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam.

In Japan, vlakbij de stad Ise ligt verscholen in een dicht bos het belangrijkste shinto-heiligdom. Het bescheiden houten tempelcomplex, waar volgens de overlevering de Heilige Spiegel wordt bewaard, heeft een grote historische betekenis. Het is het spirituele hart van het Japanse keizerrijk. Traditioneel is een vrouwelijk lid van de keizerlijke familie de hogepriesteres.

Officieel zijn de tempels tweeduizend jaar oud, maar waarschijnlijk zijn de eerste heiligdommen gebouwd in de zevende eeuw na Christus. Er is echter een opvallend verschil met vergelijkbare monumenten uit Europa. Kijken we op het Forum Romanum dan zien we omgevallen zuilen en ingestorte muren, alles overwoekerd door klimop. Niets van dat alles echter in Ise. De tempels zijn van glanzend hout gemaakt, dat volstrekt onbeschadigd de tand des tijds lijkt te hebben doorstaan. Maar hout is toch een kwetsbaar materiaal, veel meer aan slijtage onderhevig dan steen en marmer? Waarom lijkt de tempel dan toch als nieuw?

De oplossing is eenvoudig: ómdat deze nieuw is! Vanaf het jaar 693 wordt de tempel namelijk iedere twintig jaar ritueel afgebroken en op een naburig terrein volgens nauwkeurige voorschriften weer opgebouwd. In de tussenliggende periode leiden de timmerlieden een nieuwe generatie vakmensen op, die op hun beurt weer een volstrekt identieke kopie van de tempel zullen gaan maken. Met die rituele vernieuwingen zijn tegenwoordig exorbitante bedragen gemoeid. De laatste wederopbouw was in 1993 en de volgende herrijzenis staat gepland voor 2013.

Is de tempel van Ise nu oud of niet? Is het een origineel of een kopie? Kunnen we dit bouwwerk met een Romeinse tempel vergelijken of gaat deze vergelijking mank? Is het heiligdom van Ise onsterfelijk? Eén ding is duidelijk: door de Japanse wijze van monumentenzorg staat de tempel er wel beter bij dan het Colosseum. De strategie van de bouwers van de tempel van Ise is ook de strategie die het leven heeft gekozen. Dat is namelijk bijzonder volhardend en succesvol. Al zo’n 3,5 miljard jaar is er een ononderbroken keten van levende organismen op aarde, een lijn die rechtstreeks van u terugloopt tot de allereerste bacterie. In een eindeloze cyclus van geboorte en dood wordt het leven aan volgende generaties doorgegeven. We blijven er allemaal jong bij. Alleen wordt er, anders dan in Japan, zo nu en dan wat geëxperimenteerd, zodat er via evolutie steeds complexere ontwerpen zijn ontstaan.

De enige dingen op aarde die verder in de tijd teruggaan, zijn rotsen en stenen. Die hebben min of meer het eeuwige leven. Maar ze hebben dan ook een andere strategie gekozen: geen vernieuwing, maar inertie. Een steen kent geen dood, maar ook geen leven.

Dit is precies mijn punt. In een wereld zonder dood, waar iedereen in principe het eeuwige leven heeft, zullen de onsterfelijken verworden tot stenen en een levenloos leven leiden. Ik heb deze gedachtegang reeds eerder in deze krant beschreven. Met de huidige levensstijl wordt een onsterfelijk mens ongeveer drieduizend jaar oud. Er is namelijk altijd een kleine kans dat je bij een ongeluk betrokken raakt. Ook een onsterfelijke kan onder een auto komen. Op dit moment nemen we allerlei kleine risico’s voor lief. Maar in een samenleving van onsterfelijken zal dat snel veranderen. Je maakt jezelf letterlijk onsterfelijk belachelijk, als je door een ongeluk het leven laat. Omdat iedereen alle tijd heeft, zal een extreme vorm van het voorzorgsprincipe de mensheid in haar ban gaan houden. Alles, maar dan ook echt alles, wordt tot morgen uitgesteld. Ieder gedrag is namelijk risicovol. Zelfs tijdens de gang van je bed naar je stoel kun je nog uitglijden. Er zal dan ook een fikse belasting komen op activiteiten, in het bijzonder als zij buiten de deur plaatsvinden en zo het leven van anderen in gevaar brengen. Voor iedere vorm van vervoer zal een aparte vergunning in tienvoud moeten worden aangevraagd. Door dit alles zal de gemiddelde leeftijd snel oplopen, wat de mensen alleen nog voorzichtiger zal maken en de inertie nog groter. De samenleving bevriest. Men zal op geologische tijdschalen denken. Het woord ‘levenslust’ zal alle betekenis verliezen.

Toen ik dit argument presenteerde, kreeg ik veel reacties dat juist jongeren zich onsterfelijk wagen en dan vaak heel gevaarlijke dingen gaan doen, zoals bungeejumpen, motorrijden of oorlog voeren. Maar puberteit en adolescentie zijn maar een korte periode in ons leven. In de symfonie van een eeuwig leven zullen deze heftige openingsmaten volstrekt verwaarloosbaar zijn.

Anderen hebben hetzelfde punt gemaakt. In de tv-film Das Blaue Palais van Rainer Erler komt een journalist achter een wetenschappelijk experiment waarin mensen onsterfelijk zijn gemaakt. Hij verwacht een groep gelukkige, bruisende proefpersonen te vinden, die alles in het leven willen uitproberen. Daarentegen treft hij de vele mate uitvergrote verstilling van een bejaardenhuis.

Er is echter nog één barrière te nemen voor de eeuwigheid. Dat is het universum zelf. Dat wil namelijk niet echt meewerken. De afgelopen jaren hebben kosmologen ontdekt dat het heelal versneld uitdijt. Naburige sterrenstelsels vliegen steeds sneller van ons weg en uiteindelijk zullen ze voor altijd buiten onze horizon komen te liggen. In dat verduisterde eilanduniversum moeten we helemaal alleen op de koude dood wachten. Uiteindelijk zal alles en iedereen gevangen worden in zwarte gaten. Een donker toekomstperspectief. Het is alsof je naar een video moet kijken, waarop na de hoofdfilm het beeld oneindig lang zwart blijft. Wat een verkwisting van tijd! Woody Allen zei het al: ‘Oneindig is erg lang, met name tegen het einde’. Met slechts een eindige hoeveelheid beschikbare energie is het niet gemakkelijk om in deze vijandige wereld te overleven.

De fysicus Freeman Dyson denkt echter dat hij daarvoor een oplossing heeft gevonden. Het geheime ingrediënt is een wekker. Volgens zijn methode moet je je laten invriezen. Als na een miljoen jaar de wekker afgaat, word je ontdooid en kun je heel eventjes leven. Daarna ga je weer snel de vriezer in, maar niet nadat je eerst de wekker hebt ingesteld, nu voor een nóg langere periode, bijvoorbeeld van een miljard jaar. Door de wekker op steeds grotere intervallen te zetten, steeds later uit je bed te komen en steeds korter wakker te blijven, kun je het kleine beetje energie in principe over een eeuwigheid uitspreiden.

Dat is dan het ultieme lot van de werkelijk onsterfelijke. In een diepe winterslaap van biljoenen jaren te liggen om zo nu en dan een fractie van een seconde wakker te worden, de ogen te openen en naar een leeg universum te kijken. Wat een leven!