Balkenende-IV gaat piepend en schurend de Kerst in

Het eerste seizoen Balkenende-IV zit erop. Genoeg reden om ontspannen Kerst te gaan vieren, vindt de premier. Maar de coalitie is broos.

Mark Rutte, leider van oppositiepartij VVD, kan aantonen dat het niet lekker loopt in het kabinet. Dat bewijs zit hem in het kleine aantal moties dat de VVD in de Tweede Kamer aangenomen krijgt. Wat ze ook indienen, alles wordt weggestemd door de coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie.

Het klinkt raar, zegt Rutte, „maar het toont aan dat de coalitiepartijen elkaar diep wantrouwen. Als het goed gaat in een coalitie, dan gunnen de partijen elkaar ruimte om eens met de oppositie mee te stemmen. CDA en PvdA zijn te angstig, ze houden elkaar in een wurggreep”.

Het eerste seizoen van het vierde kabinet-Balkenende is klaar. En de centrum-linkse coalitie van CDA, PvdA en ChristenUnie „ligt op koers”, zei de premier gisteren zelf na afloop van de laatste vergadering van de ministerraad. „We voeren precies uit wat we hebben afgesproken.” Ga maar na. Nederland is veiliger geworden. De A6 wordt verbreed. Er is extra geld voor leraren. Het rekeningrijden wordt ingevoerd. Genoeg reden, zo zei de premier, om ontspannen Kerst te gaan vieren.

Maar het schuurt en piept in de broze coalitie – door vicepremier Bos (PvdA) ooit een ‘moetje’ genoemd. Na de kabinetsformatie, een jaar geleden, ging het kabinet honderd dagen het land in. Daarna volgde het zomerreces, waardoor pas vanaf september echt geregeerd wordt. De oppositie zag er een gebrek aan onderling vertrouwen in, de coalitie zei dat er eindelijk goed naar burgers werd geluisterd.

De eerste de beste bananenschil, de versoepeling van het ontslagrecht, verlamde de partijen maandenlang. Met name de PvdA, die vond dat de partij al genoeg concessies aan het CDA had moeten doen, liet de kwestie uit de hand lopen. Kamerleden dreigden met een crisis. Het compromis werd een commissie, die gisteren is ingesteld.

Fractievoorzitter Arie Slob (ChristenUnie) zei deze week dat dit kabinet „een serieus risico loopt als het zijn doelen uit het oog verliest en blijft doormodderen over onoplosbare kwesties”. Hij doelde hiermee op het ontslagrecht. PvdA-fractievoorzitter Jacques Tichelaar zegt dat het „met de wijsheid van achteraf” misschien beter was geweest om „sneller te constateren dat we er niet uitkwamen”. „We hadden ook eerder kunnen zeggen: we nemen hier geen besluit over. CDA en PvdA waren er sterk verdeeld over.”

Maar Tichelaar gelooft niet dat het kabinet risico’s loopt, zoals Slob zei. „Wie zegt: ‘hèhè, ze zijn eindelijk begonnen’, miskent dat we vanaf het begin al veel maatregelen hebben genomen. Er is een generaal pardon voor uitgeprocedeerde asielzoekers, de huurstijging is de laagste sinds twintig jaar. We zijn meteen begonnen te investeren in de wijken.”

Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen wonnen de partijen aan de politieke uitersten: SP en PVV. Het werden twee geduchte tegenstanders voor de coalitie. De SP richt zich op de ‘neoliberale’ PvdA en presenteert zich als nieuwe, échte sociaal-democratische partij. De PVV van Geert Wilders werkt met tamelijk veel succes als verstorende factor in de Tweede Kamer. Het debat over de regeringsverklaring, in februari, werd overheerst door moties van wantrouwen die hij indiende tegen twee staatssecretarissen met een dubbel paspoort. De coalitiepartijen wisten zich er geen raad mee. Hetzelfde gebeurde bij een debat over de radicale islam, dit najaar.

Fractievoorzitter Geert Wilders (PVV) voorspelde in februari dat „het meest linkse kabinet ooit” was aangetreden. Nu zegt hij dat hij nog steeds vindt dat het kabinet „verschrikkelijke dingen doet”. De belasting op slecht gedrag bijvoorbeeld, zoals roken of vliegen. En het generaal pardon.

Maar hij noemt Balkenende-IV ook „het kabinet dat geen kabinet is”. „Het straalt niets uit. Het is lastig om er achter te komen wat ze precies willen. Het is geen kabinet-Den Uyl.” Rutte: „Het bleef bij het motto Samen leven, samen werken. Maar ik zie geen missie in de ogen van Bos, Balkenende en Rouvoet. Met een grote sneeuwschuiver verplaatsen zij alle probleemdossiers naar de toekomst.”

Klein voordeel voor de coalitie is dat de oppositie te verdeeld is om een vuist te maken. Zelden trekken oppositiepartijen gezamenlijk op. Mark Rutte: „Een van de weinige keren dat wij het met de SP eens waren, was toen we beide tegen de belasting voor AOW’ers waren. Voor de rest komt het weinig voor.” Ook niet als de partijen ideologisch dichter bij elkaar liggen. PvdA’er Tichelaar: „De VVD is alleen maar bezig met Geert Wilders. De SP is snel groot geworden en zoekt naar manieren om daarmee om te gaan.”

De coalitie mag dan „instabiel” zijn (Mark Rutte), in het totaal versnipperde politieke landschap hebben CDA en PvdA alleen elkaar. Er is verder niemand om naar te lonken. De twee middenpartijen hebben een redelijke derde coalitiepartij gevonden die ze aan een Kamermeerderheid helpt. Dat helpt Balkenende-IV nog wel even vooruit, zegt Geert Wilders. „Het CDA is een echte machtspartij, die zoekt altijd alternatieven. Maar op dit moment zijn die er niet. De ChristenUnie weet: we regeren eens, maar nooit weer. En de PvdA doet het slecht in alle peilingen. Ze gijzelen elkaar daarom, want er is geen alternatief.”