Duitsers moeten leren leven zonder grens

Het vrije reizen voor Euro-peanen op het Europese continent is vannacht uitgebreid van 15 naar 24 landen. De Duits-Poolse grensstreek verwacht nieuwe dynamiek.

Bij grenspost Ahlbeck-Swinemünde tussen Duitsland en Polen werden de slagbomen vannacht feestelijk ontmanteld. Foto Reuters A public transport bus is brought in position during celebrations at the German-Polish border checkpoint Ahlbeck-Swinemuende, some 200 kms (124 miles) north east of Berlin December 21, 2007. A minute after midnight the European Union's border-free zone was extended to Czech Republic, Estonia, Hungary, Lithuania, Latvia, Malta, Poland, Slovakia and Slovenia. People from these nations can travel to the existing 15 states of the "Schengen" border-free zone without having to show their passports. REUTERS/Tobias Schwarz (GERMANY) REUTERS

Halverwege de Karl Marx Strasse in Frankfurt a/d Oder: van hier is het rechtsaf door de Slubicer Strasse nog maar duizend passen gaans naar Polen. Zonder paspoort kom je de brug niet over. „Halt, Ausweis”, roepen twee Duitse grenswachters streng. En Schengen dan? „Wij doen ons werk tot de laatste dag.”

De laatste dag is voorbij. Vanaf vandaag voeren beide beambten mobiele controles in de omgeving uit. Tot aan de Oderbruch toe, verderop in de mark Brandenburg. Een tijdperk in de grensstreek is geëindigd. Krachtens het Verdrag van Schengen (1985) vervallen met ingang van vandaag ook de controles op het personenverkeer langs de grens tussen Duitsland en Polen en die tussen Duitsland en de Tsjechische Republiek. Voor het eerst sinds vele jaren kan men nu vrij reizen tussen Frankfurt a/d Oder en Slubice.

Frankfurt a/d Oder is Duitsland. Slubice, aan de overkant, is Polen. In oude tijden heette Slubice Dammvorstadt. Lang hebben deze steden bij elkaar gehoord, hoewel de Oder een natuurlijke barrière vormde tussen de Slaven en iedereen die zich heimelijk of openlijk boven dit volk verheven voelde. Slubice, of Zliwice, was ooit een Slavische nederzetting. In Frankfurt begon de beschaving, heette het ten westen van de rivier.

De brug die de twee werelden met elkaar verbindt, draagt de naam van de vrede. Zij overspant de Oder, die grimmig donkerbruin oogt en hard stroomt door de vele regen die er is gevallen. Op de Poolse oever staan mannen te vissen; op de Poolse brughelft zitten mistroostig de bedelaars. Een man zonder benen houdt een plastic bakje op met daarin regenwater en twintig eurocent.

Bij deze grensovergang, op deze brug, is het lot van Europa een paar maal letterlijk op scherp gesteld. Voor Napoleon Bonaparte was Frankfurt het doorgangsoord naar Moskou. Na de smadelijke terugtocht van de Franse keizer staken zijn troepen – achtervolgd door kozakken – de houten stadsbrug in februari 1813 met twintig ton pek in brand.

Met eigentijdser middelen gebeurt nog geen anderhalve eeuw later hetzelfde. De Duitse generaal Theodor Busse laat in april 1945 de brug over de Oder opblazen in een vergeefse poging Moskou’s Rode Leger tot staan te brengen. Na de Tweede Wereldoorlog horen Polen en de DDR tot hetzelfde politieke systeem, maar van een warme relatie is geen sprake. De schaarse wederzijdse belangen zijn door Moskou opgedrongen.

De val van het communisme verandert alles. Poolse arbeiders komen massaal de grens over voor werk in Berlijn, slechts tachtig kilometer naar het westen. Als ze Slubice en hun land verlaten, moeten ze hun papieren tonen. De controle tussen Duitsland en Polen blijft streng, de achterdocht zit diep. Daaraan heeft de systeemwisseling niets afgedaan.

Een rondgang in Frankfurt leert dat niet iedereen zich verheugt over het wegvallen van de binnengrens. Duitse grenswachters vrezen voor hun baan. Velen van hen vinden bovendien dat de grens te vroeg opengaat. Het Schengen Informatie Systeem, een databank die voor veiligheid en samenwerking onontbeerlijk is, zou nog niet functioneren.

Zo zouden grensoverschrijdende achtervolgingen niet adequaat zijn geregeld. Daarbij zou de Poolse politie een digitaal radiosysteem gebruiken, terwijl het Duitse analoog is. Gevolg: geen communicatie. Door dit alles zou de misdaad vrij spel hebben – de Poolse misdaad wel te verstaan.

Met gevoel voor timing en publiciteit demonstreerden honderden Duitse grenswachters drie weken geleden op de Oder-brug tegen de gevolgen van ‘Schengen’. Met spandoeken waarschuwden ze voor het wegvallen van de controles. „We wilden per se onze stem laten horen”, zegt een politieagent die na jaren „dienst op de brug” nu bureauwerk krijgt. Als minister Wolfgang Schäuble van Binnenlandse Zaken ter plekke niet tot rust had gemaand, zou de protestactie volgens diverse aanwezigen genante anti-Poolse trekken hebben gekregen.

De grenswachters uit Frankfurt moeten vanaf vandaag vrijwel allemaal op gemotoriseerde patrouille: per auto op zoek naar illegale grensgangers. Soms zelfs in gezelschap van Poolse collega’s. Want ook in deze bilaterale vorm voorziet het Verdrag van Schengen.

Het zal wennen zijn, maar wethouder Markus Derling, in Frankfurt verantwoordelijk voor openbare orde en veiligheid, denkt dat zijn stad de nieuwe situatie aankan. Mits „de angsten niet kunstmatig worden aangewakkerd”, aldus Derling in de Frankfurter Stadtbote, onderdeel van de Märkische Oderzeitung, een lokale krant die de afgelopen maanden veel aandacht besteedde aan ‘Schengen’.

De vooroordelen jegens de Polen, die hier vlak onder de oppervlakte zitten, worden intussen gelogenstraft door de feiten. Wie de nummerplaten van de auto’s aan de grens bijhoudt, weet na verloop van tijd dat het Duitse verkeer naar en van Polen talrijker is dan het Poolse verkeer naar en van Duitsland.

Angelika uit Frankfurt ziet de zaken vooral praktisch: „De Lidl-supermarkt in Slubice is goedkoper dan de onze.” Ze rijdt veel heen en weer. Voor haar is het alleen maar makkelijk dat ze niet meer in de gebruikelijke grensfile hoeft te staan. Omgekeerd, zo verwacht ze, zullen de Polen makkelijker naar Frankfurt komen om bij de Mediamarkt inkopen te doen. En de misdaad? „Geen commentaar. Ik heb Poolse vrienden.”

De economie trekt zich van mogelijke ressentimenten niets aan. In de grensstreek was al een kentering ten goede waarneembaar. Met name Polen presteert de laatste jaren economisch beter. ‘Schengen’ kan wel eens voor een doorbraak zorgen. Jörg Schönbohm, de minister van Binnenlandse Zaken van de deelstaat Brandenburg, voorspelde deze maand dat Duitse vakkrachten naar Polen zullen trekken om daar te werken.

Dat is precies het omgekeerde van de ontwikkeling tot nu toe. De markt voor huurwoningen toont eenzelfde verrassend beeld. In Frankfurt staan huizen leeg, in Slubice is woningschaarste. Het kunnen wel eens Poolse huurders zijn die de woningmarkt in Frankfurt redden.

De praktijk van alledag is allang dat de Duitsers van de Polen profiteren, en de Polen van de Duitsers. Dat is goed te zien op de Europa Universiteit Viadrina in Frankfurt. Eenderde van de vijfduizend studenten komt uit het buitenland. Van de buitenlanders is bijna een kwart Pools. Viadrina (letterlijk: aan de Oder gelegen), met zijn juridische, cultuurwetenschappelijke en economische faculteiten, bloeit als nooit tevoren.

Een symbool van de veranderende tijd en – wie weet – een betere toekomst is voor velen in de grensstreek de veerpont die iets benoorden Frankfurt in de vaart is genomen. Sinds april 1945 voer er niet één Oder-pont meer tussen Duitsland en Polen. Maar vijftien jaar ambtelijk overleg en een zoektocht naar een geschikt vaartuig leidden op een memorabele dag in oktober tot de feestelijke ingebruikneming van een veerverbinding in de Oderbruch, tussen Güstebieser Loose en Gozdowice.

De ‘Bez Granic’ heeft in 2007 maar kort gevaren. Noodgedwongen, want volgens kapitein Jozef Fitas moest de pont in november alweer de winterstalling in. Maar de animo ervoor was groot. In het voorjaar wordt de vaart hervat. Dan hoeven de passagiers geen paspoort meer te tonen bij het oversteken van de Oder. Waarmee de veerpont haar naam waarmaakt. ‘Bez Granic’ is Pools voor ‘zonder grenzen’.

Dit is het derde en laatste deel over de uitbreiding van de Schengenzone. Zie voor de vorige: nrc.nl/europa