Zelfs een fazant blijft niet onopgemerkt

De Schengenzone wordt komende nacht uitgebreid met negen landen. De binnengrenzen vervallen en de buitengrenzen van Fort Europa worden beter bewaakt, zoals die tussen Slowakije en Oekraïne.

Mooi is Sobrance, de meest oostelijke stad van Slowakije, niet. Of eigenlijk niet meer, want voor de oorlog moet het hier alleraardigst zijn geweest, met boerderijen, wuivende graanvelden, een oud stadhuis en een kuuroord. Alles werd vernield, daarna: communistische wansmaak. Beton, flats, kaarsrechte straten, kilo’s troosteloosheid.

Maar toch is Sobrance (6.000 inwoners) ongewoon. In het nieuwste – en mooiste – gebouw van de stad klopt het hart van de Slowaakse grenspolitie. Hier wordt, vanachter tientallen computers en tv-schermen, Fort Europa bewaakt, het nieuwe IJzeren Gordijn, dat illegalen moet tegenhouden maar grondstoffen – vooral staal en hout – uit Oekraïne moet doorlaten.

Het alarm klinkt, de controlekamer komt tot leven, een agente spoelt het beeld terug van de camera die een beweging aan de grens heeft waargenomen. „Vals alarm, een fazant”, zegt ze, wijzend naar een stipje op de velden. „Dit is werkelijk een ijzeren gordijn”, zegt politiechef Miroslav Uchnar. „Maar menselijker dan onder het communisme. Wij schieten niet.”

De oostgrens met Oekraïne is slechts 97,7 kilometer lang, maar gold lang als een gatenkaas, waar sigaretten, benzine en mensen zonder veel problemen doorheen glipten. Dat dreigde Slowakije binnen de Europese Unie te isoleren: morgen wordt Schengen, het gebied met open grenzen, uitgebreid met nieuwe lidstaten in Midden-Europa. De buitengrenzen, met niet-lidstaten van de EU, zijn vanaf dan de enige grenzen.

In januari leek het nog alsof Slowakije op het feest zou ontbreken. Maar in minder dan zes maanden is een inhaalslag gemaakt, onder aansporing van Robert Kalinak, sinds vorig jaar minister van Binnenlandse Zaken van Slowakije. Het ‘misschien’ dat altijd uit hoofdstad Bratislava klonk is vervangen door ‘nu’, zegt Uchnar. „Het politieke vocabulaire is veranderd.”

De Slowaakse premier Robert Fico is niet populair in Brussel: zijn coalitie met extremistische nationalisten, zijn vreemde buitenlandse beleid en zijn slappe economische plannen – het leverde hem scheve ogen op. Schengen werd daarom een erekwestie, hét bewijs dat de Slowaken het EU-lidmaatschap waardig zijn. Kalinak bracht dagenlang aan de grens door, om de werkzaamheden persoonlijk te overzien.

De oostgrens van Slowakije geldt intussen als de veiligste. Vysné Nemecké, de belangrijkste grensovergang, vlakbij Sobrance, is volledig gemoderniseerd. De douaniers daar beschikken over een reuzenscanner, waar elke vrachtwagen doorheen moet. Dankzij dat supermoderne apparaat, van Chinese makelij, is de smokkel fors teruggedrongen.

In 2003 werden bij Vysné Nemecké nog ruim 7 miljoen sigaretten in beslag genomen, medio dit jaar waren dat er nog maar 700.000. „Het is niet zo dat we ze over het hoofd zien”, zegt douanier Tomas, bestuurder van de reuzenscanner, een grote poort die over de wagens heen glijdt. „Maar de smokkelaars weten dat ze hier geen kans meer maken.” Hij laat oudere scans zien, van sigarettensloffen in autobanden, benzinetanks of autostoelen.

Het is druk aan de grens, in beide richtingen. De smokkel mag dan zijn teruggedrongen, veel Slowaken rijden nu gewoon zelf naar Oekraïne voor een slof – maximaal één in de tien dagen – of een volle tank. De benzinepompen aan Slowaakse kant zijn inmiddels allemaal failliet gegaan.

Het raarste wat ze in de scanner voorbij hebben zien komen was duizend kilo salami, verstopt in een vrachtwagen met papieren zakdoekjes. De worst ging Slowakije niet in, maar uit. „De sigaretten gaan onze kant op, de vleeswaren richting Oekraïne”, zegt Anna, een beambte met de ogen van een chirurg, ze kan op de scans een schroef onderscheiden van een sigaret.

Betrapte smokkelaars verliezen hun voertuig en krijgen een boete of een grensverbod, het omslagpunt ligt bij 180 pakjes, wie één pakje meer bij zich heeft mag drie tot vijf jaar Slowakije niet in. Maar de illegale handel zal nooit helemaal verdwijnen, zegt Klára Baloghová, de woordvoerder van de douane. „Een pakje in Slowakije kost 70 kroon, in Oekraïne 20 tot 30 kroon. Dat maakt de druk om te smokkelen groot.”

De grenscontrole is streng, omdat de EU dit verwacht, de Slowaakse grensbewakers zijn heel efficiënt, maar niet triomfalistisch. Nog niet zo lang geleden leefden zij in soortgelijke omstandigheden als de Oekraïeners nu en er is veel medeleven. „Persoonlijk zie ik de buitengrens van de EU graag verder naar het oosten opschuiven”, zegt Baloghová, „Voor Slowakije is de Oekraïne economisch heel belangrijk.”

Ook politiechef Uchnar moet soms slikken om de persoonlijke drama’s aan de grens. Een Tsjetsjeense moeder verloor onlangs tijdens de doorsteek door de bergen naar Polen drie dochters – de meisjes waren uitgeput en vroren dood. „Maar onder de vluchtelingen zijn gewoon ook veel profiteurs.” Gisteren waren drie jonge Moldaviërs de grootste groep illegalen aan de oostgrens.

Vorig jaar werden 2.300 illegalen in het grensgebied aangehouden, dit jaar tot nu toe 1.500 en in de winter zal dat aantal ook niet veel verder meer oplopen. Met een vlotte slideshow laat Uchnar zien waarom: het aantal grensbewakers is uitgebreid van 240 naar 880, kleine voertuigen, zoals scooters en motoren, van 22 naar 64, de grenswachters beschikken over 18 warmtecamera's, 161 nachtkijkers en 74 honden.

Het alarm gaat opnieuw, de band wordt teruggespoeld, opnieuw geen illegaal, nu ook geen fazant, maar een jonge grensbewaker, te voet. „Het zou mooi zijn als de bel niet rinkelt als een van onze mannen voorbijloopt”, zegt Uchnar. „Daar wordt aan gewerkt, anders blijven we bezig.”

Dit is deel 2 van een drieluik over de uitbreiding van het Schengengebied. Voor deel 1 zie: nrc.nl/europa