In Noord-Canada telt elke ijsbeer

In het Canadese Churchill is men zuinig op ijsberen. Die staan door de klimaatverandering onder toenemende druk. In Churchill worden ze gevangen en verplaatst.

Klimaatverandering maakt ijsberen kwetsbaar. Dus worden ze niet meer doodgeschoten als ze het dorp in wandelen. Goed voor ijsberen én toerisme.

Een ijskoude, vroege wintermorgen op de kale toendra bij Churchill, een dorp in het hoge noorden van Canada. Het vriest ongeveer twintig graden, hier in het westelijk oevergebied van de Hudsonbaai. Het gebied is bekend door de ligging op de migratieroute van een groep van zo’n duizend ijsberen.

Er staat weinig wind, het zicht is goed – prima omstandigheden voor een helikoptertransport van diverse beren uit de plaatselijke ijsberengevangenis. Officieren van Manitoba Conservation, het provinciale natuurbeheer, rijden een verdoofde ijsbeer naar buiten, vanuit een oude hangar bij het vliegveldje.

In deze loods worden enkele tientallen ijsberen vastgehouden die de afgelopen weken het dorp (van zo’n duizend inwoners) zijn binnengekuierd – en zich niet hebben laten wegjagen door waarschuwingsschoten. Dat is doodgewoon in Churchill, rond deze tijd van het jaar. De ijsberen wachten dan in het gebied aan de oever, tot de Hudsonbaai bevriest.

IJsberen in de berengevangenis zijn door de plaatselijke ijsbeerpatrouille onderschept. Met een verdovingsschot of doordat ze aan de rand van het dorp in een val zijn gelopen. Bewakers van de ‘Polar Bear Alert’ houden dag en nacht in de gaten of ijsberen het plaatsje benaderen.

Beren die worden betrapt krijgen gemiddeld dertig dagen, in individuele hokken. Zonder voedsel, want aan land eten ze toch weinig. Maar wel met verse sneeuw. Om de zoveel tijd wordt een aantal ijsberen per helikopter weggebracht naar een plek op veilige afstand van de bewoonde wereld.

Doel is om zowel mensen als beren veilig te stellen, zegt Shaun Bobier, regionaal inspecteur van Manitoba Conservation. Hij is leider van de ijsbeerpatrouille van zes man die het transport uitvoert. „We beschermen mensen tegen beren. Maar we willen de beren ook behouden, want ze zijn hier een beschermde diersoort.”

Vroeger werden beren die mensen in gevaar brachten doodgeschoten, maar dat mag niet meer in Manitoba. Studies hebben uitgewezen dat de ijsberenbevolking van de regio de afgelopen twintig jaar met eenvijfde is afgenomen, mede wegens klimaatverandering. „We willen ervoor zorgen dat de berenbevolking zich stabiliseert”, zegt Bobier. Daarbij telt elke beer.

Als een tapijt ligt de beer die vanmorgen wordt uitgezet roerloos op haar buik, de poten gespreid achterop een pickup truck. Een moederbeer is het, die samen met twee kleintjes is gevangen aan de rand van het dorp. Eén van de twee jongen was in een val gelopen.

Vier mannen komen eraan te pas om de moederbeer (van zo’n tweehonderd kilo), op te tillen. Ze leggen haar op de grond, op een groot net dat daar klaarligt. Ook een verdoofde mannetjesbeer wordt naar buiten gebracht voor het luchttransport. De slapende kleintjes gaan mee op de achterbank van de helikopter.

De moeder en kleintjes zijn pas deze nacht gevangen. Ze krijgen voorrang bij de vrijlating, omdat de beertjes „niet in geweldige conditie zijn”, zegt Bobier. „Ze zijn vrij mager.” Waarschijnlijk is dat een gevolg van het kortere jachtseizoen voor de ijsberen.

Door de opwarming van de aarde smelt het ijs van de Hudsonbaai ’s zomers een paar weken eerder dan enkele decennia geleden. Dat betekent minder tijd om op zeehonden te jagen en reserves op te bouwen – voordat de beren in de ijsvrije zomers aan land gaan, waar weinig voedsel is.

„We zien tegenwoordig vrouwtjes in slechtere conditie aan wal komen. En we zien dat meer welpen sterven omdat hun moeders niet sterk genoeg zijn”, zegt Michael Goodyear, directeur van het Churchill Northern Studies Centre. „Elke dag dat een ijsbeer eerder aan land moet, is er één minder om op zeehonden te jagen. Elke week betekent tien kilo minder aan vetreserves voor de zomer.”

Sommige beren worden heel dun in het najaar. Ze moeten dan nodig het ijs op om voedsel te vinden. Goodyear: „De grenzen van wat ze kunnen verdragen worden beproefd. Dat is ernstig voor de ijsberen. Ze kunnen niet zomaar naar een ander gebied trekken of gaan jagen op andere diersoorten.”

Sommige ijsberen hopen in het dorp voedsel te vinden. Een oude vuilstortplaats trok tot voor kort de beren aan als een magneet, maar die is tegenwoordig gesloten. Nu wordt vuilnis in een overdekte hal bewaard en per trein afgevoerd naar het zuiden. Niettemin moeten de bewoners altijd op hun hoede zijn in het najaar, zolang de baai nog niet is bevroren. Je kunt opeens een hongerige ijsbeer aantreffen in de achtertuin. „Je moet altijd even naar links en naar rechts kijken voordat je de deur uitgaat”, zegt Goodyear.

De wieken van de helikopter beginnen te draaien, sneeuw stuift op en de helikopter komt van de grond. Een haak aan het einde van een meterslang koord wordt vastgemaakt aan de vier hoeken van het net met de moederbeer. Onder begeleiding van het patrouilleteam komt ze langzaam los van de grond. Dan gaat ook de andere beer de lucht in. Ze zweven voor de gevel van de ijsberengevangenis en gaan dan verder omhoog, voordat de helikopter in noordwestelijke richting vliegt – op weg naar de verlaten toendra.

De luchttransporten van ijsberen zijn een kostbare en arbeidsintensieve manier van beerbeheer. Maar ze hebben effect: beren worden nog zelden beschoten, en onder mensen zijn er al jaren geen doden gevallen. „Nergens anders ter wereld wordt dit zo gedaan”, zegt Bobier. „Het is duur om beren te verplaatsen. Maar het is ook goed dat Manitoba in de bescherming van beren investeert.”

Daar is eigenbelang mee gemoeid: de ijsberenbevolking van de westelijke Hudsonbaai is een van de zuidelijkste ter wereld – en daarom een van de meest toegankelijke. Bezoekers komen elk najaar naar Churchill om beren te zien.

Om dezelfde reden bevinden de ijsberen zich echter ook aan de frontlinie van klimaatverandering. „Als de trend van het smeltende poolijs zich voortzet, bestaat de kans dat de Hudsonbaai rond de helft van deze eeuw grotendeels ijsvrij is”, aldus Goodyear. „IJsberen zouden dan uit dit gebied verdwijnen. Je hebt dan nog wel ijsberen verder naar het noorden, maar hier niet meer.”

Ongeveer zestig kilometer ten noordwesten van het dorp worden de beren van het transport vrijgelaten. Op een verlaten plek, waar in een wijde omtrek geen andere beren zijn die hen kunnen storen, worden ze langzaam neergelaten en uit de netten losgemaakt. Ze worden neergelegd in een ‘ontwaakpositie’: op hun buik met de poten gespreid, zodat er geen zijwaartse druk ontstaat op hun longen. Ze beginnen al met hun kop en poten te bewegen, maar het zal nog één à twee uur duren voordat ze bij bewustzijn zijn.

Wanneer de baai straks dichtvriest, kunnen alle beren uit de ijsberengevangenis in hoog tempo worden vrijgelaten. Dan gaan ze het ijs op, waar ze het meest in hun element zijn – en ziet niemand ze meer tot volgend jaar. Voor dit moment keert de helikopter terug naar Churchill. Er is een tweede lichting ijsberen om te worden uitgezet op de toendra.