Grenzeloos breidt Europa zich verder uit

In de nacht van donderdag op vrijdag wordt het vrije reizen voor EU-burgers op het Europese continent uitgebreid van vijftien naar vierentwintig landen. „Een heel mooi kerstgeschenk.”

Voorzitter José Maria Barroso van de Europese Commissie spreekt van „een grote prestatie” en „een krachtig symbool van de verzoening in Europa”.

Europees commissaris Franco Frattini (Justitie) heeft het over „een heel mooi kerstgeschenk”.

En Ilka Laitinen, directeur van het Europese grensbewakingsagentschap Frontex, zegt zich zorgen te maken. „We raken een belangrijke indicator kwijt voor het volgen en analyseren van illegale migratie en grensoverschrijdende criminaliteit in Europa.”

Alle drie hebben zij het over de uitbreiding, met ingang van vrijdag, van het vrije reizen voor EU-burgers op het Europese vasteland. Van Tallinn tot Lissabon, van Amsterdam tot Ljubljana hoeven zo'n 400 miljoen Europeanen hun paspoorten bij grenspassages niet meer te laten zien. Allemaal een gevolg van ‘Schengen’.

Wat is Schengen?

Schengen is het stadje in Luxemburg waar Duitsland, Frankrijk en de Benelux op 14 juni 1985 een akkoord tekenden over de geleidelijke afschaffing van de grenscontroles op personen tussen deze landen. Daarna werden zij het eens over de maatregelen die genomen moesten worden om de controles aan hun ‘binnengrenzen’ ook te kunnen opheffen. Andere Europese landen die bereid waren dezelfde maatregelen te treffen, konden zich aansluiten.

Welke landen doen mee?

Behalve de vijf initiatiefnemers sloten zich in de loop der tijd Italië, Portugal en Spanje, gevolgd Oostenrijk, Griekenland, Denemarken, Finland, Zweden alsmede de niet-EU-landen Noorwegen en IJsland aan bij Schengen. De uitbreiding morgennacht omvat negen landen: Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slovenië, Slowakije en Tsjechië. Om praktische redenen worden de controles op luchthavens nog tot maart 2008 gehandhaafd. Groot-Brittannië en Ierland willen niet meedoen. Cyprus, Bulgarije, Roemenië zijn kandidaat voor deelname, evenals niet-EU-lid Zwitserland dat waarschijnlijk in november 2008 toetreedt. De Zwitsers hebben zich in een referendum uitgesproken vóór Schengen.

Hoe werkt Schengen?

Afschaffing van binnengrenzen schept nieuwe buitengrenzen. Die worden bewaakt door de nationale grenswachten. Zij worden ondersteund door het Europese agentschap Frontex in Warschau (Polen), dat erop toeziet dat grensbewakers dezelfde normen hanteren. Frontex-directeur Laitinen betwijfelt of alternatieve maatregelen „het ontstane gat in de beveiliging kunnen dichten”.

De Schengenlanden kennen een gemeenschappelijk visumbeleid. Schengenburgers kunnen zonder visum door de Schengenruimte reizen. Burgers uit andere landen kunnen met een visum voor één Schengenland gedurende maximaal drie maanden door alle deelnemende landen reizen. Bij bijzondere omstandigheden kan het Schengenverdrag worden opgeschort. Zo kreeg Duitsland tijdens het WK voetbal ontheffing om hooligans te kunnen weren.

Binnen Schengen bestaan meerdere snelheden. In mei 2005 sloten zeven deelnemers, waaronder Nederland, het Schengen-III-akkoord over nauwere politiesamenwerking. Denk daarbij aan afspraken over hoe ver over de grens een agent wapens mag dragen.

Wat is het Schengen Informatie Systeem?

Eén van de maatregelen die de deelnemende landen hebben getroffen om het wegvallen van de controles aan de binnengrenzen te compenseren betreft het Schengen Informatie Systeem (SIS). Dit is een gezamenlijke databank (in Straatsburg) voor politie, justitie, grensbewakers en ambassades van de Schengenlanden.

Welke gegevens bevat het SIS?

In het SIS zitten onder meer gegevens over (bepaalde) gestolen objecten, wapens en gezochte en vermiste personen. Over opname in het SIS beslissen de nationale autoriteiten. Probleem is dat de maatstaven daarvoor (nog) per land verschillen. Het SIS bevat ook personalia van ongewenste vreemdelingen – ‘derdelanders’ die, om wat voor reden dan ook, de toegang tot de Schengenlanden moet worden geweigerd. Sinds de start van het SIS in 1995 vormt deze categorie de grootste groep (zo’n 85 procent) van alle in het SIS geregistreerde personen. Op dit moment zijn dat er zo’n 750.000. Hun registratie kan te maken hebben met overwegingen van nationale openbare orde of veiligheid, maar ook zijn gebaseerd op een immigratierechtelijk besluit. Wie eenmaal in het SIS staat ‘gesignaleerd’ wordt in beginsel voor minimaal drie jaar de toegang tot het hele Schengengebied geweigerd.

Hoe werkt het SIS?

Het SIS is inmiddels aan zijn derde editie toe en de autoriteiten spreken geruststellende taal. Experts op het gebied van dataprotectie (onderzoekers, toezichthouders en rechthulpverleners) zijn minder content. „De criteria voor registraties in het SIS zijn weinig transparant, de kwaliteit en betrouwbaarheid van de opgeslagen informatie is onder de maat en de rechtsbescherming vertoont onrustbarende lacunes”, aldus juriste Evelien Brouwer (Universiteit Utrecht), die de gevolgen van het SIS voor derdelanders onderzocht, begin oktober in deze krant.

Leidt een grotere Schengenzone tot meer mobiliteit?

Nee, verwacht Piet Boeles, hoogleraar Europees migratierecht in Leiden. „Het enige dat verandert is dat de grenscontroles verdwijnen. Ook nu kunnen burgers uit landen die nu tot Schengen toetreden al zonder visum door het hele Schengengebied reizen. Net zoals Nederlanders voor die landen ook nu al geen visum nodig hebben.”

Meer informatie via: www.migrationinformation.org

Rectificatie / Gerectificeerd

In het artikel Grenzeloos breidt Europa zich verder uit (19 december, pagina 5) wordt de voorzitter van de Europese Commissie José Maria Barroso genoemd. Hij heet José Manuel Barroso.