Marine als schender van mensenrechten

Een Nederlands marineschip onderschept straks mogelijk migranten voor de kust van West-Afrika. Dat kan botsen met het vluchtelingenrecht.

Een politieke vluchteling uit Ivoorkust stapt in Senegal in een bootje, in een wanhopige poging op de Canarische Eilanden asiel aan te vragen. Nog in de territoriale wateren van Senegal onderschept een Nederlands marineschip hem. De vluchteling wordt terug aan land gezet, kans om asiel te vragen is er niet.

Deze situatie is niet denkbeeldig, nu Nederland voor het eerst gevraagd is een schip te leveren aan Frontex, het Europese grensbewakingsagentschap dat ook in Afrikaanse wateren migranten onderschept. Maar dat zou „een ernstige schending betekenen van fundamentele noties als mensenrechten en vluchtelingenrechten”, zegt Maarten den Heijer, asielrechtdeskundige aan de Universiteit Leiden. Het wordt een vluchteling onmogelijk gemaakt asiel aan te vragen in Europa, en dus als vluchteling erkend te worden. Den Heijer: „Je ontneemt vluchtelingen hun rechten.”

Frontex coördineert sinds vorig jaar Europese zeepatrouilles in Afrikaanse wateren. Daarbij zijn al duizenden migranten tegengehouden en teruggestuurd. Een juridisch unicum, dat op gespannen voet staat met de mensenrechten en vluchtelingen in gevaar brengt, oordelen juristen, non-gouvernementele organisaties, de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en het Europees Parlement.

Nederland heeft, net als andere EU-landen, steun toegezegd aan het in 2005 opgerichte Frontex. In een Europa zonder binnengrenzen kan ook een migrant die illegaal Spanje betreedt doorreizen naar Nederland. Bewaking van de gezamenlijke buitengrenzen is dus in het belang van Nederland. Dat belang groeit alleen maar door de uitbreiding, vrijdag, van het Schengengebied met enkele Oost-Europese landen en Malta.

De Nederlandse bijdrage aan Frontex bleef tot dusverre beperkt tot wat marechaussees die meehelpen bij de identificatie van illegale migranten op de Canarische Eilanden. Daarnaast controleren marechaussees paspoorten op Europese luchthavens. De zeegrensbewaking, met boten en helikopters, gebeurt nog grotendeels door de landen in de immigratiefrontlinie: Spanje, Italië en Malta.Frontex heeft vorig jaar geïnventariseerd welke lidstaten bereid zijn schepen of helikopters te leveren. Als een nieuwe migratiestroom ontstaat, kan het concrete bijstand vragen. Nederland gaf toen aan een schip beschikbaar te willen stellen. Nu moet Den Haag laten weten of het dit kan waarmaken.

Het Nederlandse schip moet komende zomer worden ingezet, wanneer de migratie over zee weer piekt. Maar eerst moeten wat juridische obstakels zijn opgelost.

Van de 12.000 illegalen die dit jaar de Canarische Eilanden bereikten hebben de meesten economische motieven. Zij worden uitgezet als hun identiteit vaststaat. Maar er zaten ook ruim 500 asielzoekers tussen, aldus UNHCR.

Dat zal komend jaar niet anders zijn. Ook dan zullen migranten in Afrikaanse wateren worden tegengehouden die asiel zoeken. Zij kunnen dan stranden in landen die mensenrechten minder serieus nemen.

„Als Nederland een schip levert, aan Frontex, kunnen wij medeverantwoordelijk worden voor deze praktijk”, zegt Den Heijer. Hij werkt voor de commissie-Meijers, een comité van Nederlandse experts in asiel- en migratierecht dat haar bezorgdheid over de anti-immigratietactiek voor de kust van West-Afrika regelmatig overbrengt aan de Tweede Kamer.

UNHCR deelt de kritiek. „Wij kunnen niet bevestigen dat tijdens Frontex-operaties het vluchtelingenrecht wordt nageleefd”, zegt een woordvoerder. Een asielzoeker heeft recht op een individuele behandeling van zijn aanvraag, een schriftelijk antwoord en de mogelijkheid tegen een afwijzing in beroep te gaan. „Ik zie niet hoe je dat allemaal kunt doen op een schip.” UNHCR heeft Slovenië, dat in januari EU-voorzitter wordt, opgeroepen extra aandacht te schenken aan de kwestie.

De Nederlandse afdeling van Amnesty International heeft minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) onlangs gevraagd hoe Nederland denkt de rechten van vluchtelingen te waarborgen als het een schip levert aan Frontex. Het Europees Parlement bracht deze zomer een kritisch rapport uit over de grenspatrouilles.

Het ministerie van Defensie is volgens een woordvoerder „absoluut” bereid een schip beschikbaar te stellen. Het besluit daartoe wordt genomen door Justitie. Dit ministerie staat voor het dilemma dat Nederland politieke beloftes heeft gedaan aan Frontex, maar dat het land ook rekening moet houden met mensenrechten- en vluchtelingenverdragen.

De Frontex-operaties helpen onmiskenbaar tegen illegale migratie uit West-Afrika, getuige de cijfers, maar welke prijs is Nederland bereid daarvoor te betalen?

„Wij geven op dit moment geen commentaar”, zegt een woordvoerster. Zij verwijst naar de brief waarin minister Hirsch Ballin antwoord gaf op de vragen van Amnesty International. Daarin staat dat Nederland er bij Frontex op zal aandringen „dat operationele plannen duidelijkheid geven over de manier waarop internationale verplichtingen worden nageleefd.”

Mogelijk zet Frontex het Nederlandse schip niet bij West-Afrika in, maar op de Middellandse Zee. Daar opereert Frontex alleen in Europese wateren, en dat maakt de kans op juridische schemersituaties aanzienlijk kleiner. Bevindt een asielzoeker zich eenmaal op Europese bodem, dan zijn de procedures helder.

Critici wijzen er op dat de Europese Commissie onderhandelt met Libië, de belangrijkste springplank naar Italië en Malta, over de mogelijkheid dat Europese schepen ook daar onderschepte migranten terug aan land zetten. Libië heeft het VN-Vluchtelingenverdrag nooit ondertekend.

Tripoli heeft een dramatische reputatie wat naleving van mensenrechten betreft. „Je kunt je niet voorstellen dat Nederland hier aan zou meewerken”, zegt Den Heijer. „Den Haag moet harde garanties over mensenrechten binnenhalen voordat het een schip beschikbaar stelt.”