Allochtonenwijk heilzaam voor psyche

Psychoses zijn een groot probleem onder migranten. Maar alleen als ze tussen autochtonen wonen.

Hester van Santen

Je zou kunnen zeggen dat de Haagse buurten Transvaalkwartier en Schildersbuurt heilzaam zijn voor de psychische gezondheid. Allochtonen die juist dáár, in de zwartste wijken van het land wonen, hebben minder psychoses dan immigranten die elders hun huis hebben.

Het ligt niet voor de hand, maar het blijkt wel degelijk uit de cijfers die psychiater in opleiding Wim Veling gisteren publiceerde in het American Journal of Psychiatry: de allochtonenbuurt beschermt. In de meeste Haagse wijken, berekende hij, hebben allochtonen een 2,4 keer zo grote kans op psychoses als gemiddeld onder autochtone Hagenaars. Maar in de ‘zwarte’ wijken Transvaal en de Schildersbuurt, waar meer dan 80 procent van de bewoners van buitenlandse afkomst is, is dat effect verdwenen. Veling: „Onze hypothese is dat de situatie in de maatschappij bijdraagt aan psychoses.”

Psychoses, en specifieker gezegd schizofrenie, zijn een groot probleem onder immigranten en hun kinderen. Dat was eerder al aangetoond voor Noorse migranten in de VS en Europese migranten in Australië. Surinamers, Antillianen, Turken en vooral Marokkanen vergroten met hun verhuizing naar Nederland de kans op een psychose. Bij hun kinderen is het risico nog groter.

Marokkanen van de eerste generatie in Nederland hebben vier keer zoveel kans op de aandoening als autochtone Nederlanders, hun kinderen zelfs zes tot acht keer. Het betekent dat één op de achttien van hen ooit schizofrenie ontwikkelt, tegen één op de 125 autochtonen.

Immigreren is daarmee gevaarlijker dan veel andere omgevingsfactoren die schizofrenie bevorderen. Ter wereld komen tijdens de hongerwinter, tijdens een bevalling met complicaties, drugs gebruiken, wonen in verstedelijkt gebied – allemaal zaken die mensen vatbaar maken voor psychose, maar niet in dezelfde mate als emigreren naar Nederland.

Veling, werkzaam bij de psychiatrische instelling Parnassia Bavo Groep in Den Haag, maakt nu aannemelijk dat de sociale omgeving in belangrijke mate bijdraagt aan de psychische aandoening. „We hebben drie hypotheses: de eerste is dat het komt door discriminatie. De tweede is dat ‘sociale stress’ een rol speelt, en de derde is dat allochtonen moeilijker een ‘positieve identiteit’ opbouwen.”

De onderzoekers berekenden eerder al dat de groepen allochtonen waarin het vaakst psychoses voorkomen (lees: immigranten van Marokkaanse afkomst) zich ook het meest gediscrimineerd voelen. Veling: „Die jongens zeggen: ‘Als ik op straat loop, grijpen mensen naar hun portemonnee.’ En ik denk dat dat in wijken als de Schilderswijk minder is. Ze komen daar nauwelijks Nederlanders tegen.” Het is bekend dat discriminatie slecht is voor de geestelijke gezondheid. Wie zich gediscrimineerd voelt, krijgt eerder last van achterdocht en paranoïde ideeën.

Wat de theorie van ‘sociale stress’ betreft, zie de psychiater in spe ook een mechanisme. Veling: „Mensen die later psychoses ontwikkelen, hebben al regelmatig vreemde ideeën of gewaarwordingen. Als je een sociaal netwerk hebt, dan kunnen anderen je corrigeren.

Een mede-auteur van Velings studie, de Utrechtse psychiater Jean-Paul Selten, heeft nog een theorie: sociale vernedering. Hij kwam er afgelopen herfst veelvuldig mee in het nieuws in de discussie rond Bilal B., de 22-jarige schizofreniepatiënt van Marokkaanse afkomst die in Amsterdam een politieagente neerstak. Selten denkt op basis van proefdierstudies dat langdurige vernedering het dopaminesysteem in de hersenen vatbaar maakt voor schizofrenie.

Het idee van Veling over positieve identiteit sluit daarbij aan: „Voor allochtonen is het moeilijker dan voor andere jongeren en jongvolwassenen om een eigen identiteit te vormen, omdat zij opgroeien in twee culturen. En het spanningsveld is mogelijk nog groter als je opgroeit in wijken waar weinig anderen van je eigen etnische groep wonen.”

„We vragen ons allemaal af wat nou precies het mechanisme is”, besluit de onderzoeker. Maar de implicatie is duidelijk – Velings collega Selten formuleerde het bondig in het British Journal of Psychiatry. Het huidige dominante idee dat ‘psychosociale stress’ een beperkte rol speelt bij schizofrenie is door de studies onder migranten onhoudbaar geworden.