Wint de beste sportman of de beste flirter?

Morgenavond worden de Sportman, Sportvrouw en Sportploeg van het jaar gekozen. Maar is de stemprocedure wel rechtvaardig? „Zeilers worden hoger aangeslagen dan voetballers.”

De sporters van 2005: staand (vlnr): De Koning, Berkhout en Van Dijk. Zittend: Vergeer en Van Gelder. Foto NRC, Maurice Boyer Sportploeg( Marcelien de Koning en Lobke Berkhout), gehandicapte sporter(Esther Vergeer) Sportman(Yuri van Gelder) en Sportvrouw(Edith van Dijk 2005 Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer 051221 Boyer, Maurice

Is een ‘rondje 28’ van schaatser Sven Kramer te vergelijken met een ippon van judoka Ruben Houkes of een sprint van baanwielrenner Theo Bos? Onmogelijk. Desondanks moet morgenavond, tijdens het Sportgala in Amsterdam, een vierhonderdtal sporters uit deze drie wereldkampioenen een keus maken voor de titel Sportman van het Jaar. En dat gaat nooit zonder gedoe. Zijn er geen voetballers die zich ondergewaardeerd voelen, dan is er wel een zwemster die verongelijkt reageert. En elk jaar klaagt het kamp der verslagenen: wat had ik nog meer moeten doen om ‘sportman’ of ‘sportvrouw’ te worden?

De stoom kwam bij Inge de Bruijn uit de oren toen in 2000 niet zij maar wielrenster Leontien van Moorsel tot Nederlandse sportvrouw werd gekozen. Drie gouden medailles winnen op drie competitieve onderdelen bij de Spelen in Sydney in een mondiaal sterk bezette sport als zwemmen en dan verslagen worden door Van Moorsel, die in Sydney ook drie keer goud won, maar in een kleine sport als vrouwenwielrennen. Dan spelen oneigenlijke sentimenten een rol. Het verhaal ging dat de wielrenster populairder was dan de zwemster.

Twee jaar later herhaalde de verbijstering zich bij de voetballers van Feyenoord, die in 2002 de UEFA Cup wonnen en er vanuit gingen dat zij Sportploeg van het Jaar zouden worden. Mis, het werden de turnsters, die bij de EK tweede in de landenwedstrijd waren geworden.

Drie jaar daarna was de verontwaardiging groot bij de spelers van PSV, wiens plaats in de halve finales van de Champions League lager werd beoordeeld dan de wereldtitel van de zeilsters Lobke Berkhout en Marcelien de Koning. Reden voor de toenmalige trainer Guus Hiddink het Sportgala af te doen als „een elitair feestje van sportkoepel NOC*NSF”. Tegenover Omroep Brabant zei hij destijds: „Wereldwijd hebben wij met PSV eer voor Nederland behaald. Dat merk ik dagelijks aan de reacties. Maar op zo’n gala worden zeilers, roeiers hoger aangeslagen dan voetballers.”

Bert van Marwijk, in 2002 ook trainer van Feyenoord, zegt er nog om te moeten lachen als hij aan het Sportgala van dat jaar terugdenkt. „Wij leverden dat seizoen een unieke prestatie door als club met een lage begroting de UEFA Cup weg te kapen voor de neus van kapitaalkrachtiger Italianen, Fransen, Duitsers, Spanjaarden of Engelsen. Maar dat werd niet op waarde geschat, naar het schijnt omdat olympische sporters zich ergeren aan de hoge salarissen van voetballers en de vele aandacht die wij krijgen in de media. Maar dat is niet onze schuld; zo werkt de markt. Wij kunnen het niet helpen dat weinig mensen naar tafeltennis kijken. Ons respect voor Bettine Vriesekoop is er echt niet minder om. Geloof me, voetballers volgen andere sporten intensief en hun waardering ervoor is groot. Omgekeerd is dat niet zo. Dat vind ik gek.”

Zo lang klachten aanhouden, is de vraag gerechtvaardigd of de stemprocedure moet worden herzien. Zwemmer en drievoudig Sportman van het Jaar Pieter van den Hoogeband vindt van wel. In De Telegraaf lanceerde hij het idee een Jaap Eden Comité op te richten met levende legendes uit de sport, die samen een keuze maken uit een shortlist van tien kandidaten, samengesteld door A-sporters en journalisten. Hij noemde kandidaat-namen van Johan Cruijff, Ada Kok, Ard Schenk, Ellen van Langen, Richard Krajicek en Bettine Vriesekoop. Volgens Van den Hoogenband geef je daarmee het Sportgala cachet. „En misschien nog wel belangrijker: de uitslag is boven iedere discussie verheven.”

Van den Hoogenbands idee leidde tot een reactie van sporthistoricus Jurryt van de Vooren op de website Sportgeschiedenis.nl. Hij vroeg zich af of de zwemmer weet dat er in de jaren twintig al een Jaap Eden Comité heeft bestaan. De oprichters waren sportjournalist Leo Lauer en NOC-voorzitter baron Van Tuijll Van Serooskerken, die zich zorgen maakten over de toestand van sportheld Jaap Eden, naar wie het beeldje is genoemd dat de Sportman en Sportvrouw van het Jaar krijgen. Eden was als gevolg van een alcoholverslaving aan lager wal geraakt en kon de kosten voor de opvoeding van zijn zoon niet betalen. Het comité wilde geld inzamelen om te voorkomen dat de familie Edens prijzenkast zou verhandelen. De actie mislukte, nadat de familie toch tot verkoop was overgegaan.

Ook sportmarketingdeskundige Frank van den Wall Bake bepleit wijziging van de verkiezing. Hij zou de ‘mensen in het land’ laten kiezen. „Nu is de stemming gebaseerd op de emotie van het moment. NOC*NSF en NOS leggen de prioriteit bij het verrassingseffect. Dat begrijp ik, maar het sluit niet altijd aan op de mening in het land. Nadeel van mijn voorstel is dat de geheimhouding moeilijk is te waarborgen.”

De kans op een andere stemprocedure is klein, omdat NOC*NSF en de NOS als organisatoren van het gala geen zwaarwegende argumenten voor een verandering hebben gehoord. Nathalie Smeeman, hoofd communicatie NOC*NSF, zegt dat de genomineerden tijdens de verkiezing niet meer in beeld komen, sinds atleet Troy Douglas in 2003 dusdanig met de zaal flirtte dat de estafetteploeg waarvan hij deel uitmaakte Sportploeg van het Jaar werd. „Ook kijken we kritisch naar de filmpjes van genomineerden; die moeten gelijkwaardig zijn.” Jan de Jong, mediadirecteur van de NOS, heeft ondanks de kritiek het gevoel dat de stemprocedure goed is. „Sporters hechten er veel waarde aan door collega-sporters te worden gekozen. En wij gaan ervan uit dat niemand meer sportkennis heeft dan de sporters zelf, zodat zij de prestaties op waarde kunnen schatten.”

Maar aan beïnvloeding van procedures valt niet te ontkomen, zoals het Watersportverbond dit jaar demonstreerde. De bond had in de nominatieperiode een dvd met beelden van zeilsters Berkhout en De Koning verspreid onder journalisten, die verantwoordelijk zijn voor de shortlist. Bondsvoorlichter Simon Keizer zegt dat het een bewuste, maar kosjere actie was. „Zeilen komt weinig op tv. Bovendien wonnen Berkhout en De Koning deze zomer de wereldtitel. We wilden die prestatie nog een keer onder de aandacht brengen.”

Verkiezingen zijn lastig te doorgronden, zegt politicoloog Martin Rosema, die onderzoek heeft gedaan naar stemgedrag van mensen. De verkiezingen tijdens het Sportgala zouden volgens hem objectiever worden uitgevoerd bij een getrapte stemming. Rosema bepleit het systeem van twee stemronden. Na één ronde valt de kandidaat met de minste voorkeur af, waarna er twee kandidaten om de titel strijden. Rosema: „Het is lang niet altijd gezegd dat degene met de meeste stemmen in de eerste ronde de gewenste winnaar is. Dat blijkt bij de tweede stemming als ook de stemmen van de afgevallen kandidaat meewegen.”

Het stemgedrag is volgens Rosema zo onvoorspelbaar omdat niet bij iedereen duidelijk is welke factoren een rol spelen. „De keus kan inhoudelijk bepaald worden, maar het kan ook een kwestie van gunnen zijn. Een voorbeeld is Anita Witzier bij de verkiezing van de Zilveren Televizier Ster, die ze bij de zevende nominatie won. Omdat men vond dat ze aan de beurt was. Dan is er ook nog het gevoel. Vind ik iemand aardig? Of de groepsdynamiek. In welke mate praten mensen vooraf met elkaar over de verkiezing? Of welke informatie wordt verstrekt? Als een filmpje wordt getoond met een sporter in tranen roept dat een ander gevoel op dan bij een statisticus die zegt hoe vaak iemand goud heeft gewonnen bij de Spelen.”