‘Moeder Aarde’ stemt vader Mandela droef

Het partijcongres van het ANC ontaardde op dag één in een veldslag tussen aanhangers van kandidaten Mbeki en Zuma. Openlijke rebellie is ongekend binnen de ‘familie’ die het ANC is.

Geen van de twee kandidaten voor het leiderschap van de Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC nam het heft in handen toen de openingsdag van tweeënvijftigste nationale conferentie ontaardde in een veldslag tussen de rivaliserende kampen.

Noch de zittende president Thabo Mbeki, noch zijn rivaal Jacob Zuma greep gisteren in toen sprekers onverstaanbaar werden door het boegeroep uit de zaal. Noch Mbeki, noch Zuma kwam tussenbeide toen hun aanhangers dansend door de tent gingen, ook al verbiedt het protocol campagnevoeren op de vloer. Zuma keek tevreden toen zijn lijflied „Bring me my machine gun” werd ingezet. En Mbeki vertrok, als altijd, geen spier toen zijn naam werd gescandeerd.

Die openlijke rebellie is ongehoord in de lange geschiedenis van het vijfennegentig jaar oude ANC. Debat binnen de partij was er altijd, maar de eenheid naar buiten, samen tegen de gezamenlijke vijand, stond altijd voorop. De partij is meer dan een familie. Gedelegeerden spreken erover als Moeder Aarde. Met de oprichting van de partij in 1912 begon voor hen de geschiedenis van het land. Huwelijken en familierelaties werden er voor aan de kant gezet, zoals Govan en Thabo Mbeki elkaar nooit ‘vader’ en ‘zoon’ noemden, maar ‘kameraad’.

Het warme nest dat het ANC voor zijn leden zegt te zijn, stonk gisteren naar bloed. Partijvoorzitter Mosiuoa Terror Lekotha, ceremoniemeester voor de plenaire zitting, smeekte vergeefs om orde toen de kwestie over het tellen van de stemmen aan de orde kwam. Lekotha stelde namens het dagelijks bestuur van de partij voor om de stemmen elektronisch te tellen. De zaal onthaalde dat voorstel met gejoel. Als bewijs van het diepe onderlinge wantrouwen eiste de zaal dat iedere stem met de hand geteld wordt, wat vandaag in de loop van de dag ook zal gebeuren.

De vader van de partij, Nelson Mandela, was niet aanwezig. Hij is te zwak voor een vijfdaagse conferentie. Maar hij stuurde wel een boodschap aan de gedelegeerden waarin hij zijn „diepe droefenis” uitte over de verdeeldheid van zijn partij. Mandela nam in zijn tijd altijd de leiding als bijeenkomsten op chaos dreigden uit te lopen. In 1993 sprak hij voor een uitzinnige menigte in een van de townships buiten Johannesburg, waar het ANC de dagen ervoor zwaar had gevochten met de apartheidspolitie en de Inkatha Vrijheidspartij. De zaal smeekte Mandela om ferme taal en „geef ons wapens meneer Mandela”. Maar Mandela pleitte voor kalmte en zei: „Luister naar mij. Luister naar mij! Wilt u dat ik uw leider blijf? Ja? Zolang ik uw leider ben, zal ik u terechtwijzen.”

Zijn opvolger Thabo Mbeki had gisteren nog één kans om dat leiderschap te tonen. Hij mocht als zittende partijleider het Politieke Rapport presenteren, waarin hij de prestaties van de partij in de afgelopen vijf jaar kon toelichten en zijn ideeën voor de toekomst. Het was een uitgelezen kans om een handreiking te doen aan zijn critici die hem de afgelopen weken zo belaagden over zijn afstandelijke en eigenzinnige stijl. In interviews voor aanvang van de conferentie gaf hij voorzichtig toe fouten te hebben gemaakt. „Ik had eerlijker en directer moeten zijn tegen de leden”, verontschuldigde Mbeki zich tegen de zondagskrant City Press.

Maar gisteren las hij als altijd, stijf en staccato, voor uit een rapport van meer dan veertig pagina’s, vol zinnen van vijf of meer regels lang, en onbegrijpelijke woorden voor veel van de leden. De speech duurde tweeënhalf uur en stond bol van cijfers en citaten van filosofen. De kans om daarmee de stem van het vijandige congres naar zich toe te trekken, verspeelde hij. „Hij had zijn verontschuldigingen moeten aanbieden, voor het verliezen van het contact met de mensen”, zegt Praise-God Msibi, gedelegeerde uit Soweto.

Mbeki’s kritiek op de corrupte praktijken van partijgenoten en bestuurders hoorden veel gedelegeerden niet als een verkapte aanval op Jacob Zuma, die dit weekend kreeg te horen dat het openbaar ministerie meer belastend materiaal heeft verzameld voor een aanklacht tegen hem wegens corruptie. „Het was een verontschuldiging van Mbeki om zelf iets te doen aan die praktijken”, zegt een gedelegeerde die niet zijn naam maar wel zijn politieke voorkeur bekend wil maken. „Jacob Zuma gaat hier winnen. De toespraak van Mbeki was een afscheidsspeech.”

Mbeki sprak over een virus in het midden van de partijleden, „een slopende ziekte die het voortbestaan van de partij bedreigt”. Hij bedoelde de onderlinge verdeeldheid in het ANC. Het was een van de weinige paragrafen uit zijn toespraak waar de hele zaal met instemming op reageerde.