Kaffer

We gaan hier natuurlijk niet iedere keer melden als er een historische materiaalverzameling online komt, want daar is geen beginnen aan. Maar voor sommige dingen moet je een uitzondering maken, en dat geldt bijvoorbeeld voor de Rijks Geschiedkundige Publicatiën (RGP).

Wat zijn dat? De RGP is een reeks die in de boekenkast inmiddels ruim 25 meter beslaat. De boeken, die gevuld zijn met documenten over de geschiedenis van Nederland, worden uitgegeven door het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis in Den Haag. Het eerste deel verscheen in 1905, inmiddels telt de reeks circa 150 titels in 450 delen – allemaal dikke boeken, gebonden in saaie, groenlinnen banden.

Is de inhoud ook saai? Ach, het is maar wat u saai noemt. Niet alle ambtelijke adviezen, bevrachtingscontracten, notariële akten, generale missiven van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en resolutiën der Staten-Generaal zijn even bloedstollend om te lezen, maar ze zijn natuurlijk wel hartstikke belangrijk. Zoals bekend schrijft iedere generatie haar eigen geschiedenis. Wat hetzelfde blijft, zeker voor lang vervlogen tijden, zijn de bronnen – de bouwstenen voor telkens weer nieuwe interpretaties.

Welnu, het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis heeft een begin gemaakt met de digitale ontsluiting van deze bouwstenen. Vanaf vandaag (zie www.inghist.nl/retro) kunt u vier titels (die 33 delen beslaan) op woordniveau doorzoeken. Gezien de totale omvang van de reeks is dit een bescheiden begin, maar in 2008 en 2009 komen er tientallen delen bij en het is de bedoeling om op den duur álle RGP-publicaties digitaal beschikbaar te stellen.

Voorlopig moeten we het even doen met drie delen Bronnen der Romeinse Geschiedenis van Nederland, een zevendelige beschrijving van de VOC uit de 17de eeuw, drie delen ambtelijke adviezen van de bekende Arabist C. Snouck Hurgronje, plus nog twintig delen officiële bescheiden over de Nederlands-Indonesische betrekkingen tussen 1945 en 1950 – een bron waar ook internationaal veel vraag naar is.

Natuurlijk is deze reeks in eerste instantie bedoeld voor historici, maar het is ook een nuttige bron voor iedereen die op zoek is naar de geschiedenis van een persoon, een woord of een uitdrukking.

Stel, je wilt onderzoek doen naar het woord kaffer. Dat is een woord dat wij nu associëren met Zuid-Afrika, waar het een denigrerende aanduiding was voor ‘zwarte’ of ‘neger’ (dat inmiddels ook als beledigend wordt ervaren). Maar in die zeventiende-eeuwse beschrijving van de VOC lezen we in een voetnoot: „Wat in het vaderland de rakkers van den schout waren, heetten in Indië kaffers of, meer officieel, dieffleyders. Het waren zwaargespierde negers uit Angola of Mosambique.”

Kennelijk werd kaffer dus niet alleen in Zuid-Afrika gebruikt, maar ook in Nederlands-Indië, waar het in de zeventiende eeuw een andere betekenis en gevoelswaarde had.

In de paar titels die nu zijn gedigitaliseerd, zitten ook verschillende woordenlijsten verstopt. In de delen over de VOC bijvoorbeeld een lijst met namen van „verscheyde kruyden, zaden en wortelen” die op Mauritius „tegens diverse siechten en quälen gebruyckt” werden.

De teksten zijn gescand en met optische tekenherkenning (OCR) gelezen, en zijn dus niet foutloos, maar gelukkig krijg je ook een afbeelding van de oorspronkelijke pagina te zien, zodat je leesfoutjes makkelijk kunt herstellen.

Ewoud Sanders