Verzaagde erectus met oudste TBC in Turkije gevonden

In een travertijngroeve in west-Turkije is een schedeldak van de vroege mensachtige Homo erectus opgedoken, van ongeveer een half miljoen jaar oud. Het bot vertoont aanwijzingen voor tuberculose, het oudste bewijs voor deze ziekte (American Journal of Physical Anthropology Early view, 7 december). Het is waarschijnlijk afkomstig van een jongvolwassen erectus. Het is niet duidelijk of hij aan de tbc is overleden.

Een paar jaar geleden was al met genetisch onderzoek vastgesteld dat de menselijke tuberculosebacil ongeveer 2,5 miljoen jaar geleden in Oost-Afrika is afgesplitst van meer ongevaarlijke verwanten. Die datering leidde toen direct tot speculaties dat er een verband was met het ontstaan van het mensengeslacht Homo, ongeveer in dezelfde tijd en in hetzelfde gebied. Homo erectus – die in postuur sterk leek op de moderne mens – ontstond ongeveer 1,8 miljoen jaar geleden. De moderne mens, Homo sapiens, is ongeveer 200.000 jaar oud.

Het schedeldak is door de uitbater van de steengroeve gevonden in een al gezaagde tegel van travertijn, en zoals de Turkse, Amerikaanse, Franse en Duitse onderzoekers enigszins bitter opmerken: het schedeldak heeft precies de standaard tegeldikte van 35 mm. Waarschijnlijk was er meer van de schedel over, de zaagvlakken laten goed gefossiliseerd bot zien. De rest is niet meer teruggevonden.

Aan de binnenkant van het schedeldak zijn duidelijke beschadigingen, met de typisch korrelige structuur die een TB-infectie achterlaat. Vaak grijpt tuberculose om zich heen in de longen, maar elders in het lichaam is het niet ongewoon.

Wáár deze onfortuinlijke erectus en zijn directe voorouders vandaan kwamen is niet bekend, maar de onderzoekers suggereren dat de groep relatief recent uit Afrika kan zijn getrokken. De grote trek over de wereld van Homo erectus begint al snel na zijn ontstaan in Afrika, met aanwezigheid in Georgië 1,7 miljoen jaar geleden, en in Indonesië 1,6 miljoen jaar geleden. De Turkse erectus is vrij precies gedateerd op het begin van een warmere interglaciaalperiode vanaf 500.000 jaar geleden, typische de periode dat mensen en dieren uit warmere streken naar het noorden kunnen trekken.

Deze datering is des te interessanter omdat de onderzoekers óók een speculatief verband leggen tussen de tbc van de jongvolwassene en een mogelijk vitamine D-tekort, dat hij zou hebben opgelopen omdat zijn huidskleur te donker was voor zijn relatief noordelijke leefgebied.

De speculatie heeft twee pijlers. Ten eerste wordt algemeen aangenomen dat menselijke voorouders een zwarte huid hadden. In de tropen is dat een groot voordeel, maar op meer noordelijke breedtegraden met minder zon belemmert het hoge melatoninegehalte van de huid de aanmaak van vitamine D. Ten tweede beroepen zij zich op een omstreden idee dat vitamine D-gebrek een belangrijke rol zou spelen bij het ontstaan van TB. Dus, speculeren de onderzoekers, zou deze jonge erectus zijn TB weleens te danken kunnen hebben aan de recente trek naar het noorden van hem of zijn voorouders.

Hendrik Spiering