De doodtaks en een ongedekte cheque van Rutte

Van de 27 rijksbelastingen die de overheid heft, beschikt het successierecht over de beste papieren. Deze belasting is verschuldigd door iedereen die erft van een inwoner van Nederland. Wie zijn einde voelt naderen kan de heffing niet ontgaan door zijn vermogen al bij leven weg te schenken, want in dat geval is schenkingsrecht verschuldigd. Vertrek naar het buitenland om aan de heffing te ontsnappen biedt evenmin soelaas. Tot tien jaar na hun emigratie blijven Nederlanders hier belastingplichtig. De ‘doodtaks’ heeft drie sterke eigenschappen. Hij beperkt de cumulatie van vermogen in de handen van weinigen, hij leidt nauwelijks tot verstoringen in de economie en hij heeft internationaal concurrerende tarieven.

Toch wil VVD-voorman Rutte de opbrengst van juist deze heffing halveren. Hij noemt haar „de meest onrechtvaardige belasting die er bestaat. Burgers betalen al inkomstenbelasting en als je dan overlijdt komt de Belastingdienst nog een keer langs.”

Dit argument snijdt geen hout. Iedereen die inkomen verdient heeft met ‘dubbele heffing’ te maken. Over het inkomen worden eerst inkomstenbelasting en sociale premies betaald. De fiscus eist vervolgens opnieuw tol, of het inkomen na belasting nu wordt besteed of gespaard. De bestedingen uit het inkomen zijn belast via btw, accijnzen, milieuheffingen, motorrijtuigenbelasting en zo meer.

Logisch dat de fiscus ook nog een keer langskomt voor een heffing op de besparingen uit het inkomen. Bovendien betalen de erfgenamen de belasting, niet de erflater. Deze nabestaanden hebben niet geploeterd voor wat ze in de schoot valt. Zij ervaren dus zeker geen ‘dubbele heffing’. De erflater voelt na zijn verscheiden geen belastingpijn meer, ook een duidelijk pluspunt van het successierecht.

Een ander sterk punt is dat de doodtaks onze economie veel minder schade berokkent dan de bestaande hoge heffingen op arbeid. Die schrikken werkgevers af om weinig productieve werknemers in dienst te nemen, terwijl het grote verschil tussen bruto- en nettoloon mensen kan ontmoedigen om werk te zoeken. Zulke gedragsreacties blijven bij het successierecht achterwege. Slechts weinig mensen gaan minder sparen, omdat hun erfgenamen te zijner tijd belasting over de erfenis moeten betalen.

Het tarief van de erfenisbelasting is bovendien gematigd en lager dan in de meeste buurlanden. De langstlevende echtgenoot geniet een vrijstelling van ruim 0,5 miljoen euro. De naaste familie – de achtergebleven echtgenoot en de kinderen – heeft te maken met een tarief dat oploopt van 5 tot 27 procent. Het toptarief is pas van toepassing op wat wordt geërfd boven de 880.000 euro. Ook van een miljoenenerfenis claimt de fiscus dus hooguit een kwart. Engeland kent voor de partner en de kinderen een toptarief van 40 procent, Duitsland van 30 procent. Het tarief hier hoeft dus zeker niet omlaag om onze internationale fiscale positie te versterken. Rutte schermt met een toptarief van 68 procent. Dat moet naar 50 procent. Die 68 procent is echter alleen verschuldigd wanneer de erfgenaam verre familie of een vreemde is. Voor hen komt de erfenis doorgaans onverwachts. Zo’n buitenkans rechtvaardigt een hoger tarief. Ook dit toptarief hoeft overigens alleen te worden betaald over het deel van de erfenis dat de 880.000 euro te boven gaat.

Elk jaar vererft een deel van het totale gezinsvermogen van oudere naar jongere generaties. Onbekend is om welke bedragen het gaat, omdat het Centraal Bureau voor de Statistiek al meer dan twintig jaar geen informatie over nalatenschappen meer verzamelt.

Uitgaande van een nettovermogen van gezinnen van ruim 2.000 miljard euro en de concentratie van het vermogensbezit bij oudere jaargangen, erven jongere generaties volgens een ruwe berekening jaarlijks ten minste 30 miljard euro. De doodtaks brengt komend jaar 2 miljard euro op: nog geen 7 procent van alles wat aan de erfgenamen toevalt. Deze geringe belastingdruk valt te verklaren door de hoge vrijstelling voor de overlevende echtgenoot en het gematigde tarief voor de kinderen.

Wie de grootste erfenissen ontvangen, hebben het doorgaans toch al goed getroffen. Kinderen die met een zilveren lepel in de mond zijn geboren, starten met een aanzienlijke voorsprong in het leven. Zij groeien op in betere buurten en krijgen van huis uit meer sociaal kapitaal mee. Zij gaan naar goede scholen en beschikken over betere netwerken. Welgestelde ouders kunnen financieel bijspringen bij de aankoop van hun eerste woning. Later in hun leven valt ze bovendien een riante erfenis in de schoot. Erfenissen bestendigen zo de maatschappelijke ongelijkheid en maken erfgenamen lui.

Om hier iets aan te doen moet het successierecht voor grote vermogens niet omlaag, maar juist omhoog. De bestaande vrijstellingen voor kleinere verkrijgingen kunnen worden verruimd. Door op deze manier de tariefstructuur progressiever te maken bewerkstelligt de overheid een sterkere herverdeling van vermogens.

Ruttes ondoordachte plan is gekoppeld aan een ongedekte cheque. Noch in het laatste verkiezingsprogramma van de VVD, dat 5 miljard euro lastenverlichting beloofde, noch in de op 18 september jongstleden gepresenteerde tegenbegroting is voor vermindering van de doodtaks een sou uitgetrokken. Gelukkig maar.