Bij de post betekent innovatie verlaging van de lonen en afschuiven van de sociale lasten

Ook in Nederland komt een pruleconomie van concurrentie met goedkope, slechte diensten, ontdekt Maarten Huygen.

Op een grijze decembermorgen levert een bestelauto van postbedrijf Sandd dertig zwarte plastic kisten vol zware enveloppen af bij de ingang van het flatgebouw van Sally Mens in het Utrechtse Kanaleneiland Zuid. Het is topseizoen. Er liggen dikke kerstnummers van tijdschriften, verzekeringsstukken, ongevraagde reclame van callcentra en catalogussen die de decemberinkopen een laatste duwtje moeten geven. Dertig kisten waarvan de inhoud binnen een dag per fiets moet zijn rondgebracht. En dat alles voor ongeveer vijf euro per uur, waarbij de postbode voor zijn eigen fiets of auto, werkruimte, sociale lasten en pensioen mag zorgen. Het postbedrijf heeft de bezorgers zelfs niet verzekerd voor wettelijke aansprakelijkheid. Alle kosten zijn afgeschoven op de werknemer in de rol van vrije contractant.

Mens (45) kan wel wat tilwerk aan. In haar spijkerbroek en Noorse trui ziet ze er fors uit. Samen stapelen we partijen kisten op haar karretje (voor 20 euro gekocht) en rijden we die de lift in. Boven aangekomen rolt ze geroutineerd het volgestapelde karretje door de ruime hal voor haar flat over de drempel van haar voordeur. In de gang en de kamers van haar flat staan de handige, smalle, knalgele plastic kisten met het merk van Deutsche Post. Dat wereldwijd opererende bedrijf is mede-eigenaar van Selekt Mail, concurrent van Sandd. Omdat één postbedrijf te weinig inkomen oplevert, bezorgt Mens voor twee bedrijven tegelijk. Maar met veertig tot tachtig uur werk per week komt ze nog niet eens aan 6.000 euro per jaar.

De postbedrijven willen de bezorgtarieven zo laag houden, dat er geen sociale lasten over verschuldigd zijn. Gelukkig woont Mens samen met een geregistreerde levenspartner die een reguliere baan heeft. Die kan haar meeverzekeren van haar eigen inkomen.

De innovatie van Sandd, Selekt Mail en VPS, een dochter van het voormalige Nederlandse staatsbedrijf TNT post, bestaat niet uit nieuwe posttechnologie maar uit verlaging van de lonen. De bezorgers worden niet behandeld als werknemers maar als gelijkwaardige contractanten, zoals advocaten. In het contract staat uitdrukkelijk dat de bezorger en het postbedrijf ‘geen arbeidsovereenkomst wensen’ en dat er ‘geen gezagsverhouding’ tussen hen bestaat. De emancipatie van werknemer tot volwaardige partij is slechts schijn want het bezorgbedrijf stelt eenzijdig de tarieven en de voorwaarden vast.

Sally Mens weet als geschoold kaderlid van de FNV precies hoe de beloning en de werkomstandigheden de afgelopen jaren minder zijn geworden. Volgens een ingewikkeld tariefstelsel worden de bezorgers per poststuk betaald, bijvoorbeeld zes cent voor een stuk beneden de 500 gram en 2,4 cent voor het tweede stuk in de zelfde brievenbus. „Het is alsof vakkenvullers bij Albert Heijn per pak hagelslag worden betaald”, zegt ze.

Mensen in de marge van de arbeidsmarkt krijgen kleine baantjes waar ze niet van kunnen bestaan. De tekorten worden aangevuld door hun levenspartners, de WAO of de sociale dienst. Volgens een peiling van de FNV heeft eenderde van de McPostbezorgers een uitkering ernaast. Het doet denken aan het Amerikaanse warenhuis Walmart dat zijn lage prijzen dankt aan lage lonen. De overheid moet voor de sociale voorzieningen zorgen of afgedankte werknemers voor haar rekening nemen. Dit is een vorm van marktwerking waar de overheid moet bijpassen.

De McJobs bij de post zijn onderdeel van een nieuwe pruleconomie, waar prijs belangrijker is dan kwaliteit, zoals bij goedkope elektronica. Ook diensten kunnen in stukwerk worden ingedeeld. Maar anders dan bij elektronica verhuist dit dienstenstukwerk niet naar een lagelonenland maar verhuizen de lage lonen hierheen.

De thuiszorg is een ander voorbeeld. Na invoering van concurrentie gingen meteen de prijzen omlaag. Nu kan er in de meeste steden niet meer worden gerekend op goede thuiszorg door een vaste, ervaren kracht. Net zoals in Amerika krijg je slechte service met een glimlach. Die begint met ‘May I help you, sir?’ en eindigt met ‘I don’t know, sir’.

Werknemers die slecht verdienen, zijn niet loyaal, hebben geen zin om hun best te doen en wisselen snel van baan. Dat is jammer, want veel postbestellers houden van het werk. Het is zelfstandig en ze zijn vaak buiten. Nu moeten telkens andere bezorgers het vak opnieuw leren. Zo gauw als zich een betere kans met een hoger inkomen voordoet, vluchten ze weg. Er zijn al verscheidene bedrijven teruggekeerd naar het voormalige staatsbedrijf, de TNT, voor het verzenden van de post. Maar daar wordt ook steeds minder betaald aan de postbezorgers.

Tot nu toe mogen de concurrenten van TNT alleen maar post boven de 50 gram bezorgen. Staatssecretaris Heemskerk heeft vorige week de volledige liberalisering van de postmarkt uitgesteld. Een denkpauze is verstandig. Duitsland voert namelijk een minimumloon in voor postbezorgers. Daar komt een einde aan de neerwaartse spiraal van lagere lonen, slechtere diensten. Het Nederlandse TNT dat daar al werkt had er niet op gerekend. Dat moet beter en efficiënter gaan bezorgen dan Deutsche Post. Ook in Nederland kunnen de postbedrijven zich op kwaliteit toeleggen. Selekt Mail en Sandd doen zich voor als slachoffer van het oppermachtige Nederlandse TNT. Maar ze zijn zelf niet op de goede weg met het afbeulen van hun bezorgers.

Is het efficiënt om vier verschillende postbezorgers om hetzelfde adres te laten concurreren? In Groot-Brittannië maken de verschillende postbedrijven gebruik van dezelfde ervaren postbezorger van de Royal Mail. Sally Mens, die na een geslachtsverandering tot vrouw haar vaste baan verloor, zou zo’n postbezorger kunnen zijn. Ze is een spin in het web van haar buurt. Dat is niet gemakkelijk in de anonieme, groot opgezette flatwijk Kanaleneiland Zuid. Ze kent de speciale wensen van bedrijven waar ze aan bezorgt. Onraad meldt ze aan de politie. Alle adresveranderingen geeft ze door aan de postbedrijven. Een goed adressenbestand is veel geld waard. Ze gaat nu voor een derde postbedrijf bezorgen dat meer betaalt. Innovatie moet bestaan uit efficiëntere bezorging, niet uit lagere lonen.