Zonder Byzantium was er geen Europa geweest

Judith Herrin: Byzantium. The Surprising Life of a Medieval Empire. Allen Lane, 390 blz. € 35,–

Judith Herrin: Byzantium. The Surprising Life of a Medieval Empire. Allen Lane, 390 blz. € 35,–

Wat is Byzantium? vroegen twee bouwvakkers aan Judith Herrin, hoogleraar Byzantijnse geschiedenis aan het King‘s College in Londen. Na haar verraste reactie – ‘tien minuten over een levenslange studie’ – zeiden ze: ‘Waarom schrijft u dat niet eens voor ons op?’ En dat is wat Herrin deed met Byzantium, een boek dat anders wil zijn dan de zoveelste opsomming over 1.100 jaar historie, talloze oorlogen, religieuze conflicten en de negentig keizers en 125 patriarchen die in Constantinopel regeerden. Totdat in 1453 de Osmaanse Turken de hoofdstad van Byzantium veroverden en de geschiedenis van Istanbul begon.

Helder en zonder veel (Griekse) vaktermen beschrijft Herrin in 28 korte hoofdstukken wat Byzantium was, hoe het functioneerde en waar het voor stond. De eerste zeven hoofdstukken geven een inleiding over dit christelijke rijk met zijn Griekssprekende inwoners die zich Romeinen noemden. Van de stichting van het ‘Rome van het oosten’ aan de Gouden Hoorn in het jaar 330 door keizer Constantijn werkt Herrin via de bloei van de kosmopolitische metropool rond 600 en de plundering in 1204 door kruisvaarders uit (West)Europa naar de Turkse verovering in 1453 toen het imperium was geslonken tot een staatje achter de stadsmuren van Constantinopel.

Herrin belicht specifieke en soms anekdotische aspecten van Byzantium – de Griekse orthodoxie, de strijd over iconen die een eeuw duurde, de kerstening van de Balkan en Rusland, het ‘Griekse vuur’ waarmee vijandelijke schepen werden bestookt, de bouw van de Hagia Sophia en krachtige vrouwen en keizerinnen als Theodora over wie Procopius in zijn Anekdota roddelt. Ook vergeet ze niet de herintroductie van de vork in Europa, dankzij een Byzantijnse gast die in Venetië het gebruik ervan demonstreerde.

Herrin typeert haar van vele nuttige kaarten voorziene boek als een schotel voorgerechten – en die zijn smakelijk. Maar ze heeft ook een hoofdgerecht: de herwaardering van Byzantium, dat het christelijke westen eeuwenlang beschermde tegen de oprukkende islam uit het oosten: ‘Zonder Byzantium zou er geen Europa zijn geweest’. Byzantium voerde oorlogen, maar leerde ook met de islamitische buurlanden samen te levenen een dialoog aan te gaan met (Ottomaanse) moslims. Dat bleek wel degelijk mogelijk te zijn, aldus Herrin. Het negatieve begrip ‘Byzantijns’ moet verdwijnen, vindt Herrin, want Byzantium heeft zo veel meer nagelaten. Dat verdient nieuwe waardering.