Mijn ziel is een hondje

De ‘His Dark Materials’-trilogie van Philip Pullman is de beste fantasy-literatuur die er bestaat. Maar nadat het eerste deel, ‘The Golden Compass’ door de molen van Hollywood is gehaald blijft er te weinig over.

Van alle fantastische literatuur die in de vorige eeuw is verschenen, behoort His Dark Materials tot de absolute de top. Philip Pullman schreef de trilogie – Northern Lights (in Amerika: The Golden Compass), The Subtle Knife en The Amber Spyglass – voor kinderen. Maar de schrijver voegde zoveel filosofie, ethiek en liefde toe dat het, nog meer dan de Harry Potter-romans, boeken voor alle leeftijden zijn.

Van The Golden Compass is nu een film gemaakt, met in de hoofdrollen Nicole Kidman en Daniel Craig. Dat is niet zo maar een verfilming maar een poging een nieuwe geldmachine te creëren. Star Wars is uitgemolken, The Lord of the Rings, klaar, Pirates of the Caribbean, op, Harry Potter, bijna voorbij. His Dark Materials moet verse stof bieden voor vervolgfilms, plus nieuwe games en merchandising. Filmmaatschappij New Line, die miljarden verdiende aan de Lord of the Rings-trilogie, hoopt dat de serie de komende jaren de bioscopen zal domineren.

Pullmans fantasy-trilogie vertelt het avontuur van de jonge Lyra (11), die tegen de kerk strijdt voor waarheid en de vrije wil. Het verhaal speelt zich af in diverse werelden. De basis is de coming of age van Lyra en, vanaf het tweede deel, haar vriendje Will. De boeken zijn ook een klaagzang over het onvermijdelijke verlies van de jeugd en onschuld, tegen een achtergrond van spannende trektochten door barre oorden, oorlogen, heksen, gepantserde ijsberen en wilde zigeuners. De ingrediënten van Pullmans boeken sluiten naadloos aan bij de epische fantasy-films waar het bioscooppubliek naar smacht en die dankzij de computertrucage geloofwaardiger dan ooit gerealiseerd kunnen worden.

Als Star Wars tot en met Harry Potter iets duidelijk maken is dat het fantasy genre moeite heeft met liefde en filosofie. Juist daar ligt Philip Pullmans – 61 en oud-leraar Engels – grote kracht. In de boeken dan. De volgende passage over Adam en Eva in de hof van Eden heeft de film niet gehaald: „Toen zeide de slang tot de vrouw: Gijlieden zult den dood niet sterven; Maar God weet dat, ten dage als gij daarvan eet, zo zullen uw ogen geopend worden, en uw daemonen zullen hun ware gedaante aannemen, en gij zult als God wezen, kennende het goede en het kwaad.” Exact als in het bijbelboek Genesis. Op dat zinnetje over ‘daemonen’ na.

Voor Northern Lights/The Golden Compass loste Pullman een vertel-technisch probleem zo geniaal op dat hij nu na J.K. Rowling de succesvolste auteur is in het overgangsgebied tussen de volwassen- en jeugdliteratuur. Dat probleem is: hoe kan je de gedachten van een personage duidelijk maken zonder een alwetende verteller of een toevallig aanwezige gesprekspartner? De oplossing: splits hem in tweeën: de mens en zijn ‘daemon’, zoals in het bijbelcitaat. Pullman kan zijn jonge heldin tegen zichzelf laten praten door van haar ziel een apart wezen te maken, in de vorm van een sprekend dier.

Dat is in de film schitterend gevisualiseerd met luipaarden, apen, kraaien en honden die met ‘hun’ mens overleggen en in bange momenten zijn angsten delen. Dat heeft wel iets van de knuffels waar een kind tegen praat.

Het is meer dan een romantechnische truc, omdat Pullman er twee zaken aan toevoegt. Tot een kind de puberteit bereikt kan zijn daemon van vorm wisselen. Lyra’s metgezel verandert naar gelang zijn stemming binnen een seconde van een mot in een wilde kat of een hermelijn.

Ten tweede bestaan de daemonen uit Stof met een hoofdletter s, een gegeven waaraan Pullman zowel natuurkundige als theologische theorieën ophangt. Mensen met een interne ziel, zoals wij, dragen het Stof in zich. Het stroomt door de wereld als het licht van de zon. Stof heeft bewustzijn en kan communiceren via een hulpmiddel als Lyra’s alethiometer, een soort gouden kompas dat op vragen met de waarheid antwoordt. Wat het avontuur in de drie boeken voortstuwt is het gegeven dat het Stof uit alle werelden weglekt naar een zwart gat. Aan Lyra de taak om dat te stoppen.

His Dark Materials gaat naast dat spannende verhaal ook over relaties, waarheid, macht, liefde, de kerk en het geloof. Vooral dat laatste heeft Pullman veel kritiek bezorgd. In Lyra’s wereld heeft de kerk – het Magisterium genaamd – de macht. Om deze helemaal absoluut te maken zoekt de kerk een methode om kinderen van hun daemon te scheiden. Dat maakt ze immuun voor het Stof. Ze behouden dan hun onschuld en zo wordt de zondeval ongedaan gemaakt. In boek en film levert dat ijzingwekkende scènes op van kinderen die gescheiden van hun daemon in een metalen laboratoriumkooi leven.

Pullman verzet zich tegen een letterlijke lezing van zijn werk en de vergelijkingen met bestaande kerkorganisaties, maar dat heeft niet kunnen voorkomen dat de Amerikaanse belangenorganisatie Catholic League al een paar maanden gelovigen oproept om de film te mijden, net zoals deze groepering zich eerder tegen de The Da Vinci Code keerde. Pullman is volgens hen een „militante atheïst die de jeugd vergiftigd met gesuikerde leugens”. En de film is een lokkertje naar de nog veel slechtere boeken.

Pullman ontkent in interviews al jaren dat His Dark Materials een pleidooi voor atheïsme is. Hij pleit slechts voor gewetensvrijheid en hij geeft toe dat er naast veel slechts natuurlijk ook veel goeds uit naam van de kerk is gedaan. Nog vorige week bij de Britse galapremière van The Golden Compass zei Pullman tegen de BBC: „Ik ben een verhalenverteller. Als ik een boodschap had willen brengen zou ik een preek geschreven hebben.”

Toch is dat niet helemaal waar. Pullman is een uitgesproken schrijver die zich in Groot-Brittannië regelmatig in het maatschappelijk debat mengt. Vooral als volgens hem de jeugd bedreigd wordt door weeer een nieuwe verslechtering van het onderwijs. Hij wil in His Dark Materials wel degelijk de lezer aan het denken zetten, ook over theologische vraagstukken. En over een kerk die niet voor oorlogen en kindermoord terugdeinst. Dat maakt de boeken juist zo veel beter dan veel andere fantasy. Aan het einde van het derde boek bevrijdt Lyra god – de Autoriteit geheten – uit zijn glazen kooi waarna hij tevreden murmelend opgaat in het al als Stof. Pullman valt niet zozeer het geloof aan, maar de excessen van een op dwang en onmondigheid gevestigde macht. Deze kinderboeken zetten aan tot nadenken over vragen die doen denken aan de zondagschool. Waarom mogen Adam en Eva het verschil tussen goed en kwaad eigenlijk niet kennen? In de boeken wordt Lyra de tweede Eva genoemd die rechtzet wat er sinds de vorige is misgegaan.

Gelukkig blijft het ook een kinderboek, met net als bij Tolkien en Rowling een forse recycling van klassieke verhalen, legendes en sprookjes. In zo’n 1200 bladzijden schept Pullman een fantastische wereld met gyptians, een soort Hollanders afkomstig uit de moerassen van de Noordzee (in de film is dat Hollandse aspect helaas verdwenen) en sprekende en vechtende pantserberen. Vliegtuigen zijn zeppelins met straalaandrijving geworden en elektriciteit heet anabarische kracht. Heksen bestaan en vliegen dankzij een takje in hun hand. Engelen zijn onstoffelijke wezens van wie sommigen Lyra helpen in haar strijd tegen god. Al die elementen zijn in de film erg goed verbeeld.

His Dark Materials begint niet toevallig net als C.S. Lewis’ Narnia met een klerenkast waar de hoofdpersoon een glimp opvangt van een andere wereld. Tolkien vindt Pullman saai en hij las slechts één deeltje Potter – waarvan het eerste deel net als Northern Lights in 1997 verscheen. Meest van alles ligt aan His Dark Materials het klassieke Paradise Lost (1667) van Milton ten grondslag. Ook dat is een verhaal over de zondeval en de strijd van god tegen een deel van de engelen. His Dark Materials – de titel is een citaat uit Milton – moest iets daarvan voor de jeugd van nu bereikbaar te maken.

Het gaat in Pullmans boeken niet om koningen die terug moeten op hun troon, zoals bij Tolkien, maar om een god die ten val gebracht moet worden. Geen kwade supertovenaar uit Mordor, maar een seniel geworden god en zijn kerk, die macht boven vrijheid en liefde stelt.

Na Narnia, Lord of the Rings en Harry Potter, is Pullman door de molens van Hollywood gehaald. Het gecompliceerde verhaal is fors versimpeld. Personages zijn platter, het spektakel prominenter en het controversiële en eigenzinnige uit de boeken is bijna verdwenen.

Regisseur Chris Weitz, die zelf het scenario schreef waar eindeloos aan is geschaafd, heeft veel weggelaten maar niets meeslepends toegevoegd. Het best geslaagd zijn de schitterende decors, de dertienjarige Dakota Blue Richards als een pronte Lyra Belacqua, de magistraal ongenaakbare Nicole Kidman als Lyra’s verleidelijke moeder èn aartsvijand, en de ingehouden, krachtige Daniel Craig, die – alleen in de film - een James Bondachtig afdaling in de sneeuw mag maken.

Deze verfilming brengt de kwaliteit van de boeken nog scherper aan het licht, omdat je merkt hoeveel meer die te bieden hebben dan de spannende actie waar regisseur Weitz zich op concentreert. De film Narnia was daarentegen beter dan het boek van C.S. Lewis, omdat die film verhulde dat het een benepen mens- en vooral kindvijandig schepping van een christelijk dweper is. De magistrale verfilming van Lord of the Rings door Peter Jackson is precies even groots als de boeken van Tolkien en ook precies even meeslepend als leeg.

Wat Pullman het sterkst van de andere fantasy onderscheidt is de plaats die hij liefde geeft. Tolkien doet daar niet aan, in Star Wars is de liefde lachwekkend en Rowling weet met het verschijnsel geen raad. His Dark Materials kent een tragische relatie tussen het meisje Lyra en het jongetje Will, beiden uit Oxford, maar dan in parallelle werelden. Tijdens hun queeste door de werelden leren ze elkaar liefhebben. Na een paar jaar samen moeten ze aan het einde een verschrikkelijke keuze maken tussen hun eigen geluk en dat van het heelal. Naast deze romantiek toont Will veel gevoel voor zijn geestelijk labiele moeder en een sterk verlangen naar zijn op de Noordpool verdwenen vader. Lyra heeft te maken met ouders die van haar houden, maar nog veel meer van hun eigen macht. De scènes van verbondenheid tussen mens en zijn daemon zijn vertederend.

Als The Lord of the rings twintig jaar na verschijnen de hippies van de jaren zestig opleverde, dan wacht ons geen slechte toekomst als de jeugd van Pullman rijp wordt.