Het draadje van zes miljard

Biochemicus Craig Venter schreef wat je de ultieme autobiografie kan noemen. Hij ontrafelde zijn eigen genoom.

J. Craig Venter: A Life Decoded. Penguin Books, 400 blz. € 44,–

Wie een autobiografie schrijft is óf heel beroemd, óf heel eigenwijs, óf een heel goede schrijver. Craig Venter werd heel beroemd toen hij in het jaar 2000 met een andere geleerde op het Witte Huis werd gehuldigd omdat die twee, ieder op zijn eigen manier, het genoom van een mens hadden gepubliceerd. Venter is een eigenwijze man en een slechte schrijver. Hij is in zijn autobiografie door veel vakschrijvers geholpen, maar was kennelijk te eigenwijs om hun raadgevingen te volgen. Grote geleerden horen eigenwijs te zijn.

Het eerste hoofdstuk vertoont ons een brutaal jongetje dat het op school niet goed doet, stout en moedig is, vooral in het plankzeilen op de luidruchtige Stille Oceaan even ten zuiden van San Francisco.

Venter moet in dienst en gaat werken in een veldhospitaal vlak achter de Amerikaanse linies in Vietnam. Zoals we uit het eerste hoofdstuk al weten is hij erg brutaal, ondernemend en moedig. Hij wordt bijna door een zeeslang opgegeten bij een zeiltocht onder Amerikaanse beschieting. Als er even geen gewonden zijn experimenteert hij met dieren. Het bedruppelen van allerlei lichaamsdelen met adrenaline is zijn hobby.

Terug uit Vietnam moet hij nog de middelbare school doen, maar hij schrijft zich vast in bij de universiteit waarbij hij razend snel medische biologie studeert en dan eindexamen doet en promoveert. Een grote toekomst in de Amerikaanse wetenschap ligt voor hem open. Hij wil het genoom leren kennen en hij leert degenen kennen die dat ook willen.

De definitie van het menselijk genoom verandert nogal eens, maar komt hier op neer: in elke cel van ons lichaam zit een heel dun, meters lang, draadje dat als op een garenklosje zit opgerold. Op het draadje zitten zes miljard exemplaren van vier verschillende moleculen, door vier letters aangegeven, in steeds wisselende orde. Men denkt dat het geheel van erfelijke eigenschappen van de mens in dat draadje verstopt zit. Dom genoeg noemt men die rij letters een code, en het vinden van die rij: het decoderen van het leven.

Er zit natuurlijk in ons lijf geen mannetje dat in zijn codeboek kijkt en het daarbij passende eiwit uit de kast pakt. Hoe ons lichaam de code hanteert is nog grotendeels geheim. Wat Venter en zijn concurrenten wilden, en waar Venter ook het eerst in slaagde, is die rij van zes miljard lettertjes op te schrijven. Daarna komt pas het echte probleem: wat doet ons lijf met die informatie?

Vergiften

In Venter huizen twee motieven. Ten eerste het motief van alle geleerden: het verlangen om iets nieuws te ontdekken. Ten tweede het motief van zeer veel mensen: erg rijk worden. Om een lange geschiedenis kort te maken: Venter verbindt zich steeds met grote bedrijven om veel geld te verdienen. Die bedrijven doen mee omdat ze willen verdienen aan de patenten op delen van het genoom, die bijvoorbeeld ziektes kunnen veroorzaken. De onschuldige lezer gaat het genoom al gauw beschouwen als een verzameling vergiften, ziektes en griezeligheden.

In Venter domineert naast de geldzucht de haast om de eerste te zijn. Terwijl andere geleerden ook tijd besteden aan onderwijzen en lezen en peinzen, wil hij slim zaken doen. Treffend is dat bij elke gebeurtenis ons de beurskoers wordt verteld van de onderneming waarin hij werkt.

Terwijl de andere geleerden stukje voor stukje het genoom gaan bekijken en beschrijven, verzint Venter een betere, want snellere, methode. Hij hakt een stel genomen in miljoenen stukjes en bepaalt in elk stukje de rij die is samengesteld uit vier letters. Die miljoenen rijtjes overlappen elkaar. Een computerprogramma kan uit die overlappingen afleiden welk rijtje op welk rijtje volgt en zo de hele rij samenstellen. Het lukt Venter in negen maanden het hele genoom op te schrijven.

Waarom laat Venter zich na dit succes overtuigen om zijn ontdekking tegelijk met de, in zijn ogen inferieure, ontdekking van de officiële, door de Amerikaanse staat betaalde, wetenschappers te presenteren? Ik denk: omdat hij de Nobelprijs wou krijgen. Het is bekend dat hij er zelfs in Noorwegen voor gelobbyd heeft, maar dat schrijft hij niet op.

Een van de mensen die sperma afstonden voor hun genoom is Craig Venter zelf. In zijn autobiografie wordt een aantal keren de pen overgedragen aan de kenners van genen. Zo lezen we op bladzij 87 dat in zijn genoom het gen zit dat Alzheimer veroorzaakt. ‘Au!’ roept Venter boven deze informatie. Maar op bladzij 352 lezen we dat later ontdekt wordt dat hij een gen heeft dat Alzheimer juist bestrijdt. Venter zegt het zelf niet, maar een mooiere ontkrachting van de gedachte dat ons levenslot geheel uit onze genen zou zijn te verklaren zag ik nooit.

Miljoenenjacht

De vermoeiende reeks vaak onbegrijpelijke gebeurtenissen van zakelijke, persoonlijke en wetenschappelijke aard wordt verlucht door twee grappige hobby’s. De eerste is het zeilen op oceanen. Terwijl de bemanning angstig in de buik van het schip zit stuurt Venter in zijn eentje zijn miljoenenjacht door orkanen. Na de muis, mens en aap, vangt hij nu vissen en kleiner zeegespuis om hun genomen te bestuderen. De andere hobby moet je met een verrekijker zoeken: de drie echtgenotes die passeren als scheepjes in de nacht en waarvan de genomen volstrekt niet in acht worden genomen.

Venter heeft de Nobelprijs nog niet. De jacht op de genen wordt door anderen voortgezet. Het enige belangwekkende van Venters werk vond ik de bovengenoemde wiskundige oplossing van de legpuzzel die het genoom is door het ding in veel willekeurige stukjes te hakken. Het deed mij denken aan het portret dat David Mach in 1999 maakte van Richard Branson. Dat is een collage van smalle streepjes die Mach knipte uit een schilderij dat Laura Knight in 1913 maakte van het naaktmodel Ella Naper naast de aangeklede schilderes Lady Knight. Beide schilderijen zijn in Londen te zien in de National Portrait Gallery. Misschien werd Mach geïnspireerd door Venter, maar waarschijnlijker is dat hij geïnspireerd werd door het vloerkleedje dat onder het naakt ligt en is opgebouwd uit rode, witte en groene reepjes.

Venter wil nu een kunstmatig levend wezen gaan scheppen. Maar daarvoor heb je behalve een zelfgemaakt genoom ook nog inzicht nodig hoe uit de eendimensionale spiraal met een lange rij van vier molecuultjes een arm, een oog of een uier wordt gemaakt. De code geeft ons wel vage informatie hoe arm, oog of uier kunnen mislukken, maar om een nieuw dier te scheppen heb je veel meer inzicht nodig.

In ieder geval is Venter geslaagd in het scheppen van een indruk omtrent één persoon, namelijk: hijzelf. Met behulp van een reeks van 170.000 woorden geeft hij ons een geslaagd beeld van een minder geslaagd mens, namelijk J. Craig Venter. Een goede lezer kan uit het boek van een opschepper zelf de juiste conclusies trekken. Dat geldt voor Julius Caesar, voor Benvenuto Cellini, en voor Craig Venter.