Gierst + Mond = Vrede

Cecilia Lindqvist: Het karakter van China. Het verhaal van de Chinezen en hun schrift. Vertaald door Bertie van der Meij. Balans, 390 blz. € 29,95

Scholieren hoeven niet langer gebukt te gaan onder ledige ophokuren. Die uren kunnen zonder docent worden ingevuld met Het karakter van China, een onderhoudend en leerzaam boek, omdat men zich behalve in de Chinese taal ook kan bekwamen in de tekenkunst en in het ontwikkelen van een eigen handschrift, wat er door de computer nu bij in schiet.

Schrijfster is de Zweedse sinologe Cecilia Lindqvist, gasthoogleraar in Beijing. Vijftien jaar lang bedreef ze paleografische archeologie om de herkomst van een lange reeks Chinese karakters te achterhalen. Die karakters gaan terug tot duizenden jaren voor Christus, toen Chinese vorsten tijdens offer- en waarzeggingsceremoniën contact zochten met hemelse voorouders. Dat contact verliep via ‘orakelbeenderen’, botten van ossen en schildpadden, waarop inscripties van herkenbare fenomenen als vogels, oren, herten, wagens, olifanten etc. waren aangebracht. Ruim een eeuw geleden werd het eerste orakelbot gevonden, het lag in een apotheek om tot hoofdpijnpoeder te worden vermalen. Van de 175.000 exemplaren die tot nu toe zijn verzameld, dragen er 50.000 inscripties. Voeg daarbij de nog oudere potscherven, plus tekens die voorkomen op ceremoniële bronzen vaten én de eeuwenoude woordenboeken en je staat voor de ontzagwekkende berg van schrifttekenvarianten waar vele van de huidige vier- tot achtduizend karakters uit zijn voortgekomen.

Menige Chinese yup wil van die karakters af en overgaan op het Engels. Anderen willen daar niets van weten: het zou de teloorgang van duizenden jaren geschiedenis en cultuur betekenen. Ook Lindqvist is van dat laatste overtuigd, want ze laat haar uitleg van herkomst en ontwikkeling van de karakters synchroon lopen met mythes, gebruiken, historische gebeurtenissen en eigen ervaringen in China.

Bij de eerste dertig pagina’s van haar boek, ingedeeld in hoofdstukken als ‘de mens en zijn lichaam’, ‘wijn en kruiken’ en ‘boeken en muziekinstrumenten’, maak je jezelf wijs dat het Chinees spelenderwijs te leren is. Karakters beklijven dan nog dankzij een beeldende logica: Het teken voor mens bestaat uit twee lijnen die elkaar halverwege raken, als ex-benen, de zon is een cirkel plus streepje en het werkwoord zien is te herleiden tot een oog, dat ook ambtenaar of minister betekent, in de rol van toeziend oog en nederige dienaar.

Bij pagina 40 is de illusie van zo’n snelcursus in duigen gevallen. Visuele ezelsbruggetjes gaan niet langer op. Door stileringen, abstraheringen en combinaties zijn in de loop der eeuwen schrifttekens ontstaan met gelaagde, metaforische of onsamenhangende betekenissen, die soms een raadselachtige en/of fonetische oorsprong hebben. Vijf maal het karakter voor vleermuis betekent bijvoorbeeld geluk, dat in China uit vijf onderdelen bestaat (een lang leven, rijkdom, gezondheid, deugd en een natuurlijke dood), omdat beide begrippen fonetisch overeenkomen. Andere voorbeelden: het karakter van boom + kinderen = pruim; het teken van mens + woord = vertrouwen; het teken voor plotseling = regen + drie vogels; en, nog een mooie, gierst + mond = vrede of harmonie, omdat iedereen gevoed is.

Behalve met talloze afbeeldingen die de metamorfoses van de karakters illustreren, houdt Lindqvist je bij de les met haar kennis over het verleden en voortbestaan van prehistorisch China. Er leven bijvoorbeeld nu nog 40 miljoen Chinezen in grotwoningen langs berghellingen; in Beijing vliegen nog musicerende duiven met bamboefluitjes aan hun staartveren en de nazaten van Confucius, de 79ste generatie, wonen nog steeds bij de heilige berg Taishan, in Qufu, waar de meester in 551 v. Chr. geboren werd. Nooit geweten dat de eunuch Zheng He in de 15de eeuw met een vloot van 300 jonken en 27.000 bemanningsleden langs 37 Aziatische landen voer. Niet om ze te bezetten, maar om namens de keizer respect te tonen jegens andere leiders en andere goden en om handel te drijven.

Jammer dat de journalistiek geen op-hokuren kent; je zou dit prachtboek meteen herlezen.