‘VS hebben veel van Israël geleerd’

VN-rapporteur Martin Scheinin stelt in zijn rapport over de War on Terror Amerikaanse mensenrechtenschendingen aan de kaak. ‘Maar niet alles is mis in de VS.’

Vorige week was Martin Scheinin, de VN-rapporteur die in de gaten houdt of de mensenrechten in de War on Terror wel gerespecteerd worden, drie dagen in Guantánamo Bay. Hij woonde in dit Amerikaanse off-shore detentiecentrum, waar enige honderden mensen gevangen worden gehouden, een zitting bij van de Amerikaanse militaire commissie die Salim Ahmed Hamdan aan de tand voelde. Hamdan was chauffeur van Osama bin Laden. Hij zit al jaren vast op beschuldiging van samenzwering en materiële steun aan Al-Qaeda.

„Ik moet toegeven, de rechter probeerde er een eerlijke hoorzitting van te maken”, zegt de Finse hoogleraar rechtsgeleerdheid, die gisteren voor de VN-mensenrechtencommissie in Genève rapporten presenteerde over de drie landen die hij in 2007 bezocht: de VS, Israël en Zuid-Afrika. „Maar de spelregels lieten het hem niet toe. Zo mag de verdediging geen getuigen uit het buitenland, of Guantánamo zelf oproepen en ondervragen. Op de zittingen worden bekentenissen gebruikt die onder marteling zijn verkregen. De commissies zijn partijdig en niet onafhankelijk, en dus in strijd met het internationaal recht.”

Volgens Scheinin belooft dit weinig goeds voor de 18.000 mensen die de Amerikanen, schrijft hij, buiten Amerikaans grondgebied (zoals in Irak) vasthouden. Amerikaanse diplomaten beschuldigden hem er meteen van dat hij enkel „oneerlijke en simplistische kritiek op de Verenigde Staten” echode. De rapporteur luisterde met uitgestreken gezicht. Na afloop zei hij: „De VS hebben de leiding genomen in de oorlog tegen terreur. Dus moeten ze ook op het gebied van de mensenrechten de toon aangeven. Die verantwoordelijkheid hebben ze, omdat zij zeggen dat ze mensenrechten belangrijk vinden. Maar spijtig genoeg zijn er sinds 11 september 2001 mensenrechtengaranties in de wet veranderd of zelfs verwijderd.”

Zowat alles wat de Amerikanen doen, is volgens uw rapport strijdig met het internationaal recht. Zij noemen gedetineerden ‘onwettige vijandelijke strijders’, al zijn ze buiten het slagveld opgepakt. De CIA gebruikt verboden ondervragingstechnieken, zelfs voor kinderen die aan de praat worden gebracht ‘met fobieën en angsten die bij hun leeftijd horen’. Mensen zitten jaren gevangen zonder proces. Of worden naar landen gestuurd die martelen, zoals nu weer, naar Soedan.

„Dat is zeer ernstig. Maar dat álles mis is, is overdreven. In de VS bestaat toch een juridisch raamwerk, waar ze alles in proberen te passen. Er zijn democratische tradities. In Israël ook. Beide landen hebben mij uitgenodigd om langs te komen. Andere landen nodigen me niet uit. Die martelen zonder beperking.”

U heeft een rondleiding op Guantánamo afgeslagen. Waarom?

„Omdat ik niet alleen, ongestoord, met gedetineerden mocht praten. Dat is mijn basisvoorwaarde voor zo’n bezoek, overal. Het zou oneerlijk zijn als ik alleen voor de VS een uitzondering maak.”

U verwijt Amerika vrijwel hetzelfde als Israël: ze hanteren vage definities van ‘terrorisme’, perken de rechten van gedetineerden te drastisch in, laten burgers voor militaire tribunalen komen.

„Er zijn veel parallellen, ja. Ik denk dat Amerika veel van Israël heeft geleerd. In positief en negatief opzicht. Israël hakt al langer met dit bijltje. Zij hebben meer juridische garanties voor mensenrechten dan de Amerikanen, die net komen kijken.”

Welke, bij voorbeeld?

„In beide landen worden mensen onaanvaardbaar lang zonder aanklacht vastgehouden. In Israël is er na zes maanden een juridische revisie. Dat levert voor een gedetineerde die vindt dat hij onterecht vastzit, een kans op vrijlating op. De Amerikanen hebben zo’n revisie niet. Maar ik denk dat die er, mede geïnspireerd door het Israëlische voorbeeld, wel komt.”

U wilt meer landen bezoeken. Welke, bijvoorbeeld?

„In mei ga ik naar Spanje. De Filippijnse regering heeft me uitgenodigd, maar ik wacht nog op een datum. Van Egypte, Maleisië en Algerije heb ik nog geen uitnodiging.”

In deze landen worden gedetineerden volgens mensenrechtenorganisaties in opdracht van de Amerikanen gefolterd. Bent u daarom niet welkom?

„Ik loop niet op de zaken vooruit. Het enige wat ik weet, is dat ik geen uitnodiging heb gekregen.”

Deze landen prijzen u om uw kritische rapporten over Israël en de VS. Is dat niet hypocriet?

„Ik ga eerst kijken, dan pas oordelen vellen.”

Lees het verslag op nrc.nl/buitenland