Het is nu nog net een provinciestadje

Er zijn drie luchthavens in Berlijn, maar geen heeft echt internationale allure. Dat wreekt zich op de economie.

Toch willen Berlijners hun oude luchthavens niet kwijt.

Hier lag dus Diepensee. En verderop Selchow. Bijna niets herinnert nog aan deze dorpen tegen de zuidoostgrens van de Duitse hoofdstad. De paar honderd mensen die er woonden hebben hun huizen moeten verlaten. Diepensee en Selchow zijn opgeslokt door Schönefeld, het bestaande vliegveld dat de nieuwe luchthaven van Berlijn moet worden, nu nog een grote bouwput.

Drie vliegvelden heeft Berlijn, Tempelhof, Schönefeld en Tegel, maar deze overdaad op de grond zegt weinig over de bereikbaarheid door de lucht. De stad zelf is wel groot, maar heeft één schrijnend manco: de Duitse industrie en het internationale zakenleven laten het er grosso modo afweten. Bezien vanuit New York, Tokio of Shanghai heeft Berlijn de bereikbaarheid van een doorsnee provincieplaats. Een zakenreiziger uit Amerika met bestemming Berlijn vliegt eerst naar Frankfurt en vandaar naar de Duitse hoofdstad. „De afwezigheid van intercontinentaal luchtverkeer wreekt zich bij de economische groei”, zegt de Nederlander Willem Trommels, die is betrokken bij de ontwikkelingsstrategie van het nieuwe vliegveld van Berlijn.

Als alles meezit zou in 2011 Berlijn één internationale luchthaven kunnen hebben: Berlin Brandenburg International (BBI), met intercontinentaal verkeer en stad-tot-stadverbindingen. Maar de praktijk blijkt weerbarstiger dan de politieke plannenmakerij. Met name sluiting van het vliegveld Tempelhof stuit op taai verzet bij de Berlijnse bevolking. Die heeft in het verleden wel vaker van zich laten horen. Het zou niet voor het eerst zijn dat een actie van de burgerij politici tot inkeer brengt.

Eberhard Elie, marketingmanager van BBI, beaamt de historische achterstand van Berlijn, maar zegt ook dat Berlijn goede point-to-pointverbindingen met de rest van Europa heeft. Hij verwacht dat ondanks het maatschappelijke verzet – en alle politieke strubbelingen en de problemen met de financiering – het nieuwe Berlin Brandenburg International in 2011 geopend kan worden.

In zijn scenario moet Tempelhof volgend jaar sluiten. „Dat is de afspraak”, zegt Elie, die wijst op ingewikkelde juridische procedures als dit stadsvliegveld „onverhoopt” open blijft. Tegel gaat pas dicht wanneer BBI klaar is, over een jaar of vier, vijf. Sluiting van Tempelhof is onlosmakelijk verbonden met de toekomst van BBI. Tempelhof moet dicht om het nieuwe vliegveld de ruimte te geven. Het machtige boulevardblad Bild voert al maandenlang campagne voor behoud van het vliegveld en krijgt steeds meer handen op elkaar. Bondskanselier Angela Merkel zegt dat Tempelhof dicht moet. De burgerstrijd gaat intussen gewoon door.

Van de drie Berlijnse vliegvelden is Tegel het modernst. Het is betrekkelijk overzichtelijk en als er geen grote vakantiedrukte is, kan de reiziger zonder wachttijd of gesjok door eindeloze gangen snel in- of uitchecken. Vliegveld Tegel stamt van na de Tweede Wereldoorlog. Het is met 11,8 miljoen passagiers het drukste vliegveld en ligt in het noordwesten van de stad.

Schönefeld is vanouds de luchthaven van de arbeiders- en boerenstaat, de DDR. In 1934 begon hier de firma Henschel met de productie van vliegtuigen, in een loods die er nog steeds staat. Schönefeld ontvangt ruim 6 miljoen passagiers en wordt door EasyJet gebruikt als Duitse basis. Het geheel is dringend aan renovatie toe.

Tempelhof tot slot is het oudste en volgens velen het mooiste vliegveld van Berlijn. Architectonisch het interessantst en van grote historische betekenis. Het ligt vrijwel midden in de stad, in de wijk Tempelhof-Schöneberg. Voor veel (West-)Berlijners heeft het nostalgische waarde. Als vliegveld is het intussen gemarginaliseerd: slechts 630.000 passagiers maakten er vorig jaar gebruik van.

Om historische reden en omdat veel Berlijners en Duitsers vinden dat de hoofdstad een City Airport moet hebben, is de actie voor het behoud van Tempelhof begonnen. Juridisch en politiek is het lot van Tempelhof echter bezegeld. Onlangs oordeelde Duitslands hoogste administratieve rechtbank dat de luchthaven per 31 oktober 2008 gesloten mag worden.

Willem Trommels zegt dat het succes van de nieuwe luchthaven afhangt van de vraag of Berlijn er de komende jaren in slaagt nieuwe luchtvaartmaatschappijen aan te trekken. „En dan vooral Amerikaanse en Aziatische, die hier niet of nauwelijks zijn”.

De perspectieven zijn goed, meent Trommels. Er zijn geschoolde werknemers en de verbindingen zijn uitstekend. Veertigduizend nieuwe arbeidsplaatsen kan BBI opleveren. Voor de hoofdstad, met zijn hoge werkloosheid, zou het een zegen zijn.

Berlin Brandenburg International zet met een jaarcapaciteit van maximaal 40 miljoen passagiers en twee banen bescheiden in. Vorig jaar verwerkten de drie vliegvelden van Berlijn ruim 18,5 miljoen passagiers. Ter vergelijking: Schiphol heeft jaarlijks circa 46 miljoen en Frankfurt bijna 53 miljoen passagiers.

Marketingmanager Eberhard Elie van BBI zegt dat de luchthaven-in-oprichting zich bewust (nog) niet wil meten met de twee grootste vliegvelden van Duitsland: Frankfurt en München. „Wij moeten niet gaan doen wat zij ook al doen. Wij willen een poort naar het oosten worden – naar Rusland en de Kaukasus en verder Azië in. En uiteraard zijn Polen, de Baltische staten en Centraal-Europa belangrijk. Voor deze landen moet BBI de draaischijf worden”.

Twee miljard euro is er naar verwachting nodig om van het oude en verwaarloosde Schönefeld een luchthaven te maken die mee kan tot ver in de 21ste eeuw. Maar wie de huidige bouwput ziet, en een schatting maakt van de hoeveelheid werk die er nog wacht, weet dat dit bedrag overschreden zal worden.

Maar naar oude hoofdstedelijke traditie maken weinigen zich zorgen over het geld. De strijd gaat nu vooral over de naam. Niemand in Berlijn is echt tevreden met BBI. Een paar suggesties zijn al gedaan: Willy Brandt International (geen BBI maar WBI), Stauffenberg (naar de officier die een aanslag op Hitler pleegde) en Marlene Dietrich – die zo onvergetelijk zong hoe ze nog een koffer had in Berlijn.