Sarkozy: handel gaat voor mensenrechten

Onder Nicolas Sarkozy, nu een half jaar president, lijkt het paradigma in de Franse buitenlandse politiek bijgesteld: eerst nauwere betrekkingen, daarna aan-dacht voor mensenrechten.

De Libische leider Moammar Gaddafi verlaat het Elysée na zijn ontmoeting met de Franse president Nicolas Sarkozy. Foto AP Libyan leader Col. Moammar Gadhafi reviews French Republican Guards prior to greet French President Nicolas Sarkozy upon his arrival at the Elysee Palace, in Paris, Monday, Dec. 10, 2007. Gadhafi takes a giant stride toward international respectability Monday, making a visit to France likely to conclude with deals worth millions, but drawing protests, including from a government minister. (AP Photo/Francois Mori) Associated Press

Drie keer ontmoet Nicolas Sarkozy deze week de Libische ‘Gids’ Moammar Gaddafi tijdens diens omstreden vijfdaagse bezoek in Parijs. Maar gisteren bleek al op de eerste dag dat de Franse president bij deze gelegenheid ook zichzelf tegenkomt. „Ik heb met hem over mensenrechten gesproken”, schoot Sarkozy gisteren na zijn eerste gesprek in de verdediging. „Ik heb gezegd hoeveel vooruitgang nog geboekt moet worden. In alle opzichten.”

De verzekering kon de controverse niet meer stoppen. Sarkozy heeft in de zes maanden dat hij regeert een gedaanteverwisseling ondergaan. Op de avond van zijn verkiezing, in mei, beloofde hij dat Frankrijk onder zijn leiding „aan de zijde van de onderdrukten zou staan”. Mensenrechten zouden boven andere belangen gaan, dat was de Franse rol in de wereld.

De Russische president Poetin kreeg te horen dat Tsjetsjenië voor Sarkozy „geen detail in de geschiedenis” was. In de zomer eiste Parijs een hoofdrol op bij de onderhandelingen over de vrijlating van de Bulgaarse verpleegsters en een Palestijnse arts die Gaddafi al acht jaar – tot grote onvrede van Europa gevangen hield.

En nu, amper zes maanden later, heeft Sarkozy een reputatie als realpolitiker die het Franse commerciële belang boven de mensenrechten stelt. Zijn critici hadden de afgelopen weken voer in overvloed. In China haalde Sarkozy voor miljarden aan contracten binnen voor Franse bedrijven. Maar anders dan de Duitse Bondskanselier Merkel zweeg hij over Tibet. En hij liet zijn staatssecretaris voor mensenrechten, Rama Yade thuis, om zijn gastheren niet voor het hoofd te stoten.

Fel waren de reacties in eigen land en in Europa toen Sarkozy vervolgens als enige Europese leider de Russische president Poetin persoonlijk belde om hem te feliciteren met de overwinning van diens partij in de parlementsverkiezingen die volgens waarnemers niet eerlijk waren verlopen.

En nu weer tijdens de ontvangst van Gaddafi. Frankrijk zit er mee in de maag het eerste Europese land te zijn dat een uitgebreid welkom bereidt aan de dictator die in 2003 het terrorisme afzwoor en ontmanteling van zijn massavernietigingswapens beloofde.

Zijn rapportcijfers voor mensenrechten zijn te laag, onderstreept de oppositie. Gaddafi laat geen opponenten toe, er zijn martelingen in Libische gevangenissen, en nog dit weekeinde billijkte hij in Lissabon terrorisme als „normaal” middel van de zwakkeren in de wereld om zich te verzetten.

Ook tot in de Franse regering broeit ongemak. Staatssecretaris Yade van Mensenrechten – dezelfde die niet mee mocht reizen naar China – liet zich gisteren zo fel uit over het bezoek van Gaddafi dat Sarkozy haar op het paleis ontbood en tot stilte maande. Yade ontbrak gisteren op het diner met Gaddafi, evenals minister van Buitenlandse Zaken Kouchner, die „afspraken in Brussel” had. „Gelukkig”, zei hij er zelf bij.

Sarkozy zelf legde gisteren een verband met de internationale discussie over Iran: „Wat zouden we tegen de Iraanse leiders moeten zeggen als we nu geen hand uitstaken naar de Libische leider, die zich zelf heeft afgewend van het |streven naar een| kernwapen en het terrorisme?”

Niet alleen Frankrijk worstelt met de omgang met Libië. Sarkozy is niet de eerste Europese leider die weer zaken doet met Gaddafi. Drie intussen vertrokken regeringsleiders, Blair, Berlusconi en Sarkozy’s eigen voorganger Chirac gingen sinds 2003 in Libië langs. Gaddafi zelf bezocht in 2004 toenmalig voorzitter Prodi van de Europese Commissie in Brussel.

Toch lijkt Sarkozy verder te willen gaan. Hij acht de weg vrij voor nauwe handelsbetrekkingen, zonder voorwaarden op het gebied van mensenrechten. Sterker, in de Franse diplomatieke lijn sinds Sarkozy’s aantreden staat het uitgangspunt voorop dat juist nauwere betrekkingen zullen leiden tot verbetering van de mensenrechtensituatie.

Dat blijkt ook uit zijn plannen om een Mediterrane Unie op te richten, waartoe ook Libië moet gaan behoren. Terwijl de Europese Unie aan gezamenlijke projecten rond de Middellandse Zee eisen stelt op het gebied van democratie en mensenrechten, gaan de Franse diplomaten in hun voorbereidingen strikt pragmatisch te werk. Wie geïnteresseerd is en meebetaalt, kan meedoen aan projecten van de MU-in-oprichting, ongeacht vragen over regimes.

Die opstelling leidt tot kritiek in Europa, onder meer van bondskanselier Merkel. Zij verweet Sarkozy vorige week met zijn plannen een nieuwe geostrategische verdeeldheid in Europa te scheppen. Traditionele oriëntaties van Duitsland op het oosten en van Frankrijk op het zuiden zouden op termijn weer een belangrijker rol kunnen gaan spelen in de Europese verhoudingen dan de politiek-democratische samenhorigheid van de Europese Unie.

Hoe het ook zij, Sarkozy’s rechterhand Claude Guéant noemde de Mediterrane Unie gisteren een belangrijk onderwerp in de gesprekken tussen met Gaddafi.