Levenslang biedt meer zekerheid

Wat doet een rechtsstaat met criminele gestoorden? Opsluiten of behandelen?

Dilemma over de straf voor de ‘beul van Twente’

1Waarom is dit een bijzondere zaak?

Door de ernstige feiten, het veroorzaakte leed en de grote onrust. Het oosten van het land is jaren in de ban geweest van de geheimzinnige dader. Op google levert ‘Beul van Twente’ 46.000 hits op. Er was een burgerwacht actief, er zijn websites aan gewijd en er is een boek over geschreven.

De maatregel tbs (ter beschikkingstelling) stond zelf ook in het beklaagdenbankje. Tbs is namelijk bedoeld om de maatschappij te beschermen en om veroordeelden uiteindelijk te laten terugkeren in de samenleving. Er hoort een verlofstelsel bij. Maar K. slipte door alle controles van het systeem. Hij kwam veel gestoorder uit de inrichting dan hij erin ging. En pleegde veel ernstiger misdaden dan waarvoor hij ooit was veroordeeld. Er is ook steeds meer maatschappelijke kritiek op het tbs-systeem. Iedere ontsnapping of mislukt proefverlof zorgt voor politieke ophef. De extreme daden stellen bovendien extreme vragen aan het recht. Wat doet een rechtsstaat met criminele gestoorden?

2Wat betekent een veroordeling tot levenslang in Nederland?

Levenslang is ook echt voor de duur van het leven. Voorwaardelijke invrijheidstelling is niet mogelijk. Alleen de koningin kan door gratie een levenslang veroordeelde vrij laten. Bij andere celstraffen kun je nog wel worden vrijgelaten voordat de straf is uitgezeten. Per 1 juli 2008 is dat een gunst en geen recht meer. Wie zich misdraagt of een recidive risico vormt, moet binnenblijven. En wie wel eerder vrij komt, krijgt een proeftijd van een jaar. Gaat het mis dan moet de veroordeelde terug de cel in.

3Heeft K. het gedaan en was hij toerekeningsvatbaar?

Bij ieder strafvonnis moet de rechter kijken of het feit is bewezen, het feit strafbaar is en de dader schuldig. Over de eerste twee waren weinig twijfels. Ook was duidelijk dat K. de dader was. Maar was de dader ook schuldig? Om in het Nederlandse strafrecht schuld te hebben moet de dader begrijpen wat hij heeft gedaan. Wat niet vermijdbaar is, is niet verwijtbaar, zoals de strafrechtgeleerde Pompe ooit samenvatte. Daarom worden kinderen onder de twaalf niet vervolgd, gestoorden behandeld en niet gestraft en neemt overmacht schuld weg. Straf is behalve vergelding van leed ook de vereffening van schuld: het falen de norm te gehoorzamen.

4Begreep K. wat hij deed?

De psychiaters beschrijven K. als iemand met onder andere een ernstige anti-sociale persoonlijkheidsstoornis, afwezigheid van een stabiele psychoseksuele identiteit en een autonoom zelfgevoel. Een pervers iemand met een hoge mate van woede en ‘prooigerichte agressie’ richting zwakkeren. K. kan zijn eigen gedragspatroon niet doorbreken en heeft geen inzicht in zijn eigen stoornis. De kans op herhaling is ‘bijzonder groot’. De behandelbaarheid van z’n stoornis is ‘mogelijk beperkt’. De prognose is slecht. En er is trouwens ook geen behandeling beschikbaar. De psychiaters vonden hem ‘slechts in verminderde mate’ toerekeningsvatbaar. De enige behandelmogelijkheid zou het voorschrijven van libido-remmende middelen zijn. Maar K. weigert zo’n behandeling. Ook de rechters komen tot de conclusie dat de feiten aan de verdachte ‘niet volledig kunnen worden toegerekend’.

5Welke straf kreeg K. en waarom?

De rechters vinden hem een levensgroot gevaar voor de samenleving en een ernstige bedreiging voor de veiligheid van mens en dier. De rechters kiezen echter niet voor opsluiting in een psychiatrische inrichting, maar voor levenslang verblijf in een gewone gevangenis. De maximale straf die ook een gezonde dader had gekregen. De motivering is eenvoudig. Een gevangenis ‘biedt meer zekerheid’ dan tbs met dwangverpleging, zeggen de rechters. Een celstraf is ook passend om het leed te vergelden dat K. toebracht. Een cel biedt meer bescherming tegen het gevaar dat K. het nog een keer zal doen. Nog eens laten behandelen vindt het Hof ook niet meer nodig. De vorige tbs-behandeling duurde zestien en een half jaar en had geen enkel resultaat. Sterker: de behandeling bereikte het tegenovergestelde. De delicten werden gepleegd toen K. buiten de inrichting mocht verblijven. De Hoge Raad vond vorige week deze motivering toereikend en vond de argumenten ‘beveiliging en vergelding zijn onvermijdelijk’ zwaar wegen.

6Moet een zwaar gestoorde dader niet naar een inrichting in plaats van naar een gevangenis?

De rechters zeggen hier feitelijk: wat K. heeft gedaan is zo ernstig dat alleen vergelding op zijn plaats is. Dus krijgt hij levenslang. En dat de man minder ontoerekeningsvatbaar is, geeft de rechters geen aanleiding tot het nemen van een andere beslissing. Kennelijk vindt men het aangedane leed zo groot dat de verminderde schuld (door toerekeningsvatbaarheid) geen gewicht in de schaal legt.

7Wat betekent dit vonnis voor de toekomst van de tbs?

Dit vonnis is tenminste een motie van wantrouwen aan het adres van de tbs-klinieken. Die slaagden er niet in om de samenleving voldoende te beveiligen tegen K., hoewel dat wel een hoofddoel is. Levenslang ‘biedt meer zekerheid’, zeggen de rechters – in deze drie woorden zit een scherpe klacht. De rechters hebben dus ook geen vertrouwen in de ‘longstay’ afdelingen van de klinieken, die in de praktijk ook levenslang inhouden. ‘Andere, voldoende effectieve mogelijkheden [...] ziet het Hof niet.’

Het openbaar ministerie, dat de Hoge Raad adviseert, is echter wel met zichzelf in debat over de verminderde schuld door toerekeningsvatbaarheid. Bij een eerdere zaak van een veroordeling tot levenslang van een onbehandelbare ex-tbs’er die vijf vrouwen had vermoord, verscheen een bijzondere conclusie van de advocaat generaal Jörg. Deze stelde toen de vraag of de mate van schuld niet de bovengrens van de straf mede hoort te bepalen: hoe minder verwijtbaar hoe lager de straf. Dat leek hem een zelfs evidente rechtvaardigheid.

Zeker in een tijd waarin ‘het strafrecht als panacee van alle kwaden van deze maatschappij wordt gezien, de strafbedreigingen een opwaartse trend vertonen en het (op zichzelf nuttige) lik-op-stukbeleid in bepaalde sectoren van de maatschappij wordt opgevat als een sla-d’r-op-strafrecht. Het is aan de rechters in zulke tijden de rug recht te houden, de roep van het grote publiek om zwaardere straffen, op rationaliteit en humaniteit te beoordelen.’ Volgens Jörg is een levenslange gevangenisstraf voor iemand die verminderd toerekeningsvatbaar is, onbestaanbaar.

Zijn collega Machielse ging bij de zaak van Rudolf K. hier niet in mee. Hij constateert droogjes dat de mate van verwijtbaarheid een van de factoren is die de straf meebepalen, ‘maar geen dwingende’. Alleen als er hélemaal geen schuld zou zijn, moet de rechter daar rekening mee houden. De conclusie moet dus zijn dat bij heel ernstige misdrijven ook verminderd toerekeningsvatbaren tot levenslang veroordeeld kunnen worden. Maar dat er tot op het hoogste niveau in de rechtspraak wordt betwijfeld of dit rechtvaardig is.

Lees de uitspraak in de zaak van Rudolf K. en andere extra informatie op nrcnext.nl/mijnnext