Haalt ‘M. Dietrich International’ 2011?

Berlijn heeft drie vliegvelden, maar geen internationale luchthaven van allure. Dat beschadigt de economie. Berlijners willen wel een nieuwe luchthaven, maar ze willen de oude niet zomaar wegdoen.

Hier lag dus Diepensee. En verderop Selchow. Bijna niets herinnert nog aan deze eeuwenoude dorpen tegen de zuidoostgrens van de Duitse hoofdstad. De paar honderd mensen die er woonden hebben hun huizen moeten verlaten en zijn weggetrokken. Diepensee en Selchow zijn opgeslokt door Schönefeld, het bestaande vliegveld dat de nieuwe luchthaven van Berlijn moet worden, nu nog een grote bouwput.

Drie vliegvelden heeft Berlijn, Tempelhof, Schönefeld en Tegel, maar deze overdaad op de grond zegt weinig over de bereikbaarheid door de lucht. De drie vliegvelden getuigen van Berlijns gespleten verleden. De stad zelf is wel groot, maar heeft één schrijnend manco: de Duitse industrie en het internationale zakenleven laten het er grosso modo afweten. Bezien vanuit New York, Tokio of Shanghai heeft Berlijn de bereikbaarheid van een doorsnee provincieplaats. Een zakenreiziger uit Amerika met bestemming Berlijn vliegt eerst naar Frankfurt en vandaar naar de Duitse hoofdstad. „De afwezigheid van intercontinentaal luchtvaartverkeer wreekt zich bij de economische groei van de miljoenenstad”, zegt de Nederlander Willem Trommels, die is betrokken bij de ontwikkelingsstrategie van het nieuwe vliegveld van Berlijn.

Als alles meezit zou in 2011 Berlijn één internationale luchthaven kunnen hebben: Berlin Brandenburg International (BBI), met intercontinentaal verkeer, stad-tot-stadverbindingen en een capaciteit van 40 miljoen passagiers per jaar.

Maar de praktijk blijkt weerbarstiger dan de politieke plannenmakerij. Met name sluiting van het vliegveld Tempelhof stuit op taai verzet bij de Berlijnse bevolking. Die heeft in het verleden wel vaker van zich laten horen. Het zou niet voor het eerst zijn dat een actie van de burgerij politici tot inkeer brengt.

Eberhard Elie, marketingmanager van BBI, beaamt de historische achterstand van Berlijn, maar zegt ook dat Berlijn goede point-to-pointverbindingen met de rest van Europa heeft. Hij verwacht dat ondanks het maatschappelijke verzet – en alle politieke strubbelingen en de problemen met de financiering – het nieuwe Berlin Brandenburg International in 2011 geopend kan worden.

In zijn scenario moet Tempelhof volgend jaar sluiten. „Dat is de afspraak”, zegt Elie, die wijst op ingewikkelde juridische procedures als dit stadsvliegveld „onverhoopt” open blijft. Tegel gaat pas dicht wanneer BBI klaar is, over een jaar of vier à vijf. Sluiting van Tempelhof is onlosmakelijk verbonden met de toekomst van BBI. Tempelhof moet dicht – en Tegel ook – om het nieuwe vliegveld de ruimte te geven. Het machtige boulevardblad Bild voert al maandenlang campagne voor behoud van het vliegveld en krijgt steeds meer handen op elkaar. De Duitse bondskanselier, Angela Merkel, zegt dat Tempelhof dicht moet. De burgerstrijd gaat intussen gewoon door.

Vervolg Berlijn: pagina 14

‘Succes hangt af van komst Aziatische maatschappijen’

Van de drie Berlijnse vliegvelden is Tegel het modernst. Het is betrekkelijk klein en overzichtelijk en als er geen grote vakantiedrukte is, kan de reiziger zonder wachttijd of gesjok door eindeloze gangen snel in- of uitchecken. Het toestel staat onder handbereik en even later is men in de lucht. Vertragingen daargelaten. Vliegveld Tegel, sinds 1988 Otto Lilienthal geheten (naar de Duitse luchtvaartpionier die in 1896 omkwam bij proeven met zijn zelfgemaakte vliegtuigje), stamt van na de Tweede Wereldoorlog. Het is met 11,8 miljoen passagiers (cijfers 2006) het drukste vliegveld van Berlijn en ligt in het noordwesten van de stad, tegen de wijk Reinickendorf aan.

Schönefeld is vanouds de luchthaven van de arbeiders- en boerenstaat, de DDR. In 1934 begon hier de firma Henschel met de productie van vliegtuigen, in een loods die er nog steeds staat. Schönefeld wordt met ruim 6 miljoen passagiers aanzienlijk minder vaak gefrequenteerd dan Tegel. EasyJet gebruikt het als Duitse basis. Het geheel is dringend aan renovatie toe, maar die komt vanzelf als gevolg van het politieke besluit om Schönefeld te verbouwen tot Berlin Brandenburg International.

Tempelhof tot slot is het oudste en volgens velen het mooiste vliegveld van Berlijn. Architectonisch het interessantst en van grote historische betekenis. Het ligt vrijwel midden in de stad, in de wijk Tempelhof-Schöneberg. Voor veel (West-)Berlijners heeft het nostalgische waarde. Als vliegveld is het intussen gemarginaliseerd: slechts 630.000 passagiers maakten er vorig jaar gebruik van. Het onderhoud eraan is kostbaar; de toekomstperspectieven zijn beperkt.

Om historische reden en omdat veel Berlijners en Duitsers vinden dat de hoofdstad een City Airport moet hebben, is de actie voor het behoud van Tempelhof begonnen. De burgemeester van Berlijn, Klaus ‘koning’ Wowereit (SPD), heeft zijn populariteit deels verspeeld door hardnekkig aan de sluiting van Tempelhof vast te houden.

Juridisch en politiek is het lot van Tempelhof echter bezegeld. Onlangs oordeelde Duitslands hoogste administratieve rechtbank dat de luchthaven per 31 oktober 2008 gesloten mag worden.

Willem Trommels, die zeventien jaar in dienst van Schiphol was en nu bij de ontwikkelingsstrategie van BBI betrokken is, zegt dat het succes van de nieuwe luchthaven afhangt van de vraag of Berlijn er de komende jaren in slaagt nieuwe luchtvaartmaatschappijen aan te trekken. „En dan vooral Amerikaanse en Aziatische, die hier niet of nauwelijks zijn”.

„Berlijn is nog lang geen businesscentrum zoals Frankfurt of Londen. Maar de perspectieven zijn goed”, meent Trommels. Er zijn geschoolde werknemers, de verbindingen zijn uitstekend en de regio staat klaar voor allerlei vormen van samenwerking – van zakelijk tot universitair niveau. Veertigduizend nieuwe arbeidsplaatsen kan BBI opleveren. Voor de hoofdstad, met zijn hoge werkloosheid, zou het een zegen zijn.

Dat Berlijn in de luchtvaart „internationaal nog niet wordt waargenomen” is geen vast gegeven. „Dat kan veranderen zodra blijkt wat de potentie is van BBI”, zegt Trommels. En hij wijst op de directe verbinding die LTU (een dochterbedrijf van Air Berlin) zojuist tot stand heeft gebracht tussen Berlijn en Bangkok.

Berlin Brandenburg International zet met een jaarcapaciteit van maximaal 40 miljoen passagiers en twee banen bescheiden in. Vorig jaar verwerkten de drie vliegvelden van Berlijn ruim 18,5 miljoen passagiers. Ter vergelijking: Schiphol heeft jaarlijks circa 46 miljoen en Frankfurt bijna 53 miljoen passagiers.

Marketingmanager Eberhard Elie van BBI zegt dat de luchthaven-in-oprichting zich bewust (nog) niet wil meten met de twee grootste vliegvelden van Duitsland: Frankfurt en München. „Wij moeten niet gaan doen wat zij ook al doen. Wij willen een poort naar het oosten worden – naar Rusland en de Kaukasus en verder Azië in. En uiteraard zijn Polen, de Baltische staten en Centraal-Europa belangrijk. Voor deze landen moet BBI de draaischijf worden”.

Twee miljard euro is er naar verwachting nodig om van het oude en verwaarloosde Schönefeld een luchthaven te maken die mee kan tot ver in de 21ste eeuw. Maar wie de huidige bouwput ziet, en een schatting maakt van de hoeveelheid werk die er nog wacht, weet dat dit bedrag overschreden zal worden.

Klein voorproefje hiervan vormde de recente aanbesteding van de nieuwe passagiersterminal. Die was optimistisch begroot op 650 miljoen euro. Toen de aannemers met hun offertes kwamen, bleek er niet één onder de 1,1 miljard euro te liggen. Nu wordt de opdracht ‘opgeknipt’ in de hoop dat de afzonderlijke aanbestedingen in de buurt van de begrote 650 miljoen komen te liggen.

Maar naar oude hoofdstedelijke traditie maken weinigen zich over het geld zorgen. De strijd gaat nu vooral over de naam. Niemand in Berlijn is echt tevreden met BBI. Een paar suggesties zijn al gedaan: Willy Brandt International (geen BBI maar WBI), Otto Lilienthal (als Tegel definitief sluit), Stauffenberg (naar de adellijke officier die een aanslag op Hitler pleegde) en Marlene Dietrich – die zo onvergetelijk zong hoe ze nog een koffer had in Berlijn.