Waar is opa nou precies gesneuveld?

Sommige beweringen zijn zulke clichés geworden dat je ze gewoon niet meer gelooft. Wat onlogisch is, want clichés zijn meestal clichés geworden omdat ze wel waar zijn, zij het dat ze een wat aftandse, oppervlakkige waarheid vertegenwoordigen. Maar dat van die ‘film van je leven’ die afgedraaid zou worden vlak voor je doodgaat – nee toch. Dat willen we toch echt niet meer horen? Cardioloog Pim van Lommel, schrijver van het boek Eindeloos bewustzijn en van een artikel in het gerenommeerde medische wetenschappelijke tijdschrift The Lancet, zei het wel, in Boeken waar hij met presentator Wim Brands sprak over wat hij te weten was gekomen in zijn onderzoek naar bijna-doodervaringen.

Het is een begrip dat makkelijk in de wereld van de ‘zweefkezen’ (Brands gebruikte het woord) getrokken wordt, maar het hele optreden van Van Lommel was uitgesproken on-zweverig. Hij vertelde dat zijn opleiding hem er diep van doordrongen had dat het eenvoudigweg onmogelijk is dat mensen herinneringen hebben aan een periode waarin hun hersenen geen activiteit vertonen. Maar toch hebben mensen die in een ziekenhuis een hartinfarct kregen, enige tijd ‘dood’ waren en daarna weer gereanimeerd werden, dat wel. Is er dan echt geen hersenactiviteit? Op EEG’s niet, zei Van Lommel, al voegde hij daar aan toe dat we niet alles kunnen meten. Brands, die zich duidelijk goed voorbereid had, kwam met de veronderstelling van de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett, dat de hersenen achteraf herinneringen en voorstellingen produceren die er niet zijn geweest tijdens de periode van afwezigheid.

Daarmee in tegenspraak, zo zei Van Lommel, was dat menig patiënt met een dergelijke ervaring, in staat was om details te vertellen over de behandeling, over gesprekken gevoerd in de behandelkamer, waarvan hij of zij niets kon weten. Dus kwam hij, al begreep hij niet helemaal hoe het zat, tot de conclusie dat bewustzijn niet ophoudt, ook niet na de dood.

’s Avonds, bij het zien van de twee oorlogsprogramma’s die de zondagavond bood, In Europa en Zembla, dacht je af en toe als vanzelf aan Van Lommel terug – wat als al die soldaten die in de Eerste Wereldoorlog zijn doodgeschoten, in een of andere zin niet zo dood zijn als wij soms wel denken? We gedragen ons natuurlijk toch al dikwijls alsof we niet helemaal in die dood geloven, door eerherstel te eisen voor een overgrootvader die negentig jaar geleden gefusilleerd werd wegens lafheid, maar die in werkelijkheid een trauma van de oorlog had opgelopen, zoals in de vorige aflevering, of zoals de kleindochter van een verdwenen soldaat in deze aflevering, die per se de plek wilde terugvinden waar haar grootvader omgekomen was.

Moet zeggen dat In Europa, na een wat zwakke start waarin we wel erg veel achterneven en kleinzonen van beroemde figuren moesten zien (de achternicht van Hitler die de plantjes op het graf van haar overgrootouders water geeft) nu al een paar keer indrukwekkend het verhaal vertelt van die verschrikkelijke Grote Oorlog die in de herdenking vermoedelijk altijd wat verdrongen is door de erop volgende oorlog. In deze aflevering spraken mensen ook weer hoofdschuddend over de onzin en de wreedheid van oorlog, en natuurlijk zei iemand: „We zeggen dit wel, maar het houdt nooit op.”

Dat liet Zembla duidelijk zien, met twee indrukwekkende militair-historici, de Nederlander Christ Klep en de Israëliër Martin van Creveld, die het los van elkaar tamelijk roerend eens bleken over de Nederlandse militaire operatie in Uruzgan: een dergelijke oorlog valt niet te winnen. Ze zeiden verschrikkelijke dingen die toch waar klonken, zoals: „In een gebied waar oorlog wordt gevoerd heeft opbouwen geen zin”. En in reactie op de angstige constatering dat het in Afghanistan allemaal nog veel erger wordt als de ISAf vertrekt, zei Van Creveld: „Dat had u moeten bedenken voor u erheen ging. Dat gebeurt altijd bij dat soort oorlogen. (...) Hoe eerder er een burgeroorlog uitbreekt hoe beter”.

Het is wel te hopen dat het na-de-dood-bewustzijn geen weet meer heeft van wat er hier op aarde zo al plaats vond. En vindt.

Marjoleine de Vos