Overal in Lissabon was de geschiedenis aanwezig

Europa vreest de toenemende invloed van China in Afrika. Maar op de top met Afrikaanse leiders in Lissabon kon de EU het niet eens worden over een nieuw partnerschap.

Goed en kwaad waren op het plein voor het Oriente Station in Lissabon zaterdagmiddag overzichtelijk opgesteld. Aan de ene kant stonden enkele honderden aanhangers van de Libische leider Moammar Gaddafi en van de Zimbabwaanse president Robert Mugabe. Aan de andere kant protesteerde een groepje tegenstanders van deze meest controversiële deelnemers aan de Europees-Afrikaanse top, dit weekeinde in Lissabon.

„Leve Afrika, Leve Gaddafi”, riepen aanhangers van de Libische leider, zwaaiend met groen-geel-witte vlaggen en portretten van hun held. Anderen hielden spandoeken omhoog met de teksten ‘Mugabe is right!! Land to the people!!’ en ‘Britain hands off Mugabe’. De tegenstanders waren geringer in aantal. Hassan el Amin van het Libische Bevrijdingsfront riep onophoudelijk „Gaddafi moet gaan”. En een groepje kleurig uitgedoste, dansende Zimbabwanen hield het bij „Mugabe kills”.

Enkele honderden meters verderop waren de regeringsleiders van 27 lidstaten van de EU en 53 Afrikaanse landen bij elkaar voor hun EU-Afrika top. Zeven jaar eerder werd ook zo’n top gehouden (in Kairo) en sindsdien zijn er politieke en humanitaire crises – Darfur, Tsjaad, Somalië – bijgekomen en is er het nodige aan het veranderen in de economische betrekkingen tussen beide continenten.

Een deel van Afrika maakt de laatste jaren een stille economische boom door dank zij de sterk gestegen grondstoffenprijzen. De rijkdom aan grondstoffen trekt bovendien kapitaalkrachtige Aziatische handelspartners aan.

De Europese hegemonie op het Afrikaanse continent is hierdoor tanende. Wakker geschud door het succes van een Chinees-Afrikaanse top vorig jaar in Peking, waar 46 Afrikaanse leiders acte de présence gaven, besloot de EU dat men niet passief kon afwachten. De weerzin tegen de aanwezigheid van Mugabe, tegen wie in 2002 een Europees visumverbod was afgekondigd, werd terzijde geschoven.

Maar de geschiedenis was niet afwezig in Lissabon.

De Ghanese president John Kufuor herinnerde zaterdag aan „vijfhonderd jaar waarin de betrekkingen tussen Afrika en Europa niet gelukkig waren”. Maar historisch onrecht en de onmenselijkheid van de slavenhandel, het kolonialisme en de apartheid zijn voorbij. De top, zei Kufuor aan het slot van de conferentie, levert een „positieve bijdrage aan het globaliseringsproces”. Afrika moet zich uit eigenbelang aansluiten bij de rest van de wereld, vindt hij. En daar horen ook goed bestuur en respect voor mensenrechten bij, die de ontwikkelingskansen van Afrikaanse landen versterken.

Daarentegen verweet Mugabe de Europese landen „arrogantie” omdat ze kritiek hadden geleverd op de schendingen van de mensenrechten en het miserabele economische beleid in Zimbabwe.

Voorafgaand aan de top hadden Europese zegslieden beklemtoond dat de bijeenkomst niet gegijzeld mocht worden door de aanwezigheid van Mugabe. „Het is niet de top van Zimbabwe, maar de top van Afrika”, zei de voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso.

De EU wilde het hebben over het nieuwe partnerschap met Afrika, ingegeven door het besef dat opkomende grootmacht China hard bezig is Afrikaanse landen voor zich te winnen met gunstige kredieten, contracten voor de levering van grondstoffen en de aanleg van infrastructuur om die grondstoffen te exporteren. Ook andere onderwerpen, zoals klimaatverandering, de vernieuwing van handelsakkoorden tussen de EU en Afrikaanse landen, en illegale immigratie van Afrikanen waren voor de EU belangrijk. Over de handelsakkoorden werd overigens geen voortgang geboekt.

Premier Balkenende noemde het nieuwe partnerschap niettemin de „winst van de conferentie”. Het gaat in de betrekkingen tussen Afrika en Europa niet meer alleen om ontwikkelingshulp, maar om een „veelzijdige ontwikkeling” waarbij ook aandacht is voor economische betrekkingen, klimaatverandering en sociale samenhang, zei hij na afloop.

Het partnerschap is uitgewerkt in een ‘actieplan’ met acht onderwerpen, waaronder goed bestuur en mensenrechten, handelsbetrekkingen, klimaatverandering, energieschaarste en migratie. Over drie jaar wordt de voortgang geëvalueerd.

De nieuwe vrienden van Afrika: nrc.nl/Europa