Genie Stockhausen en invloed op pop

Woensdag overleed de Duitse componist Karlheinz Stockhausen (79).

Paul McCartney was de eerste die hem ontdekte.

Karlheinz Stockhausen (79) die afgelopen woensdag overleed was een van de belangrijkste, opvallendste en meest vernieuwende naoorlogse componisten. Zijn muzikale denkwereld was uniek, onthecht van actualiteit, vervuld van tijdloosheid en gericht op eeuwigheid.

Toen de beeltenis van Karlheinz Stockhausen in mei 1967 op de hoes van Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band verscheen, was dat een oprecht eerbetoon aan de man die het geluid van The Beatles een nieuwe wending had gegeven. John Lennon, Paul McCartney en producer George Martin lieten zich direct door Stockhausens pionierswerk op het gebied van elektronica en geluidscollages beïnvloeden. Bij de opname van Tomorrow never knows maakten ze gebruik van ‘tapeloops’, letterlijk lussen van tape met geluiden die alsmaar herhaald werden. McCartney was de eerste die het genie van Stockhausen ontdekte; later verklaarde ook Lennon dat het uit tapefragmenten samengestelde Gesang der Jünglinge een openbaring was geweest. In Revolution no. 9 van het Witte Dubbelalbum werd hun experimentalisme nog verder doorgevoerd. Dat klonk helemaal niet meer als een popsong maar als een avantgardistisch visioen.

Toen Stockhausen in diezelfde periode college gaf aan de Universiteit van Californië, zaten Jerry Garcia en Grace Slick in de zaal. Hun respectievelijke bands The Grateful Dead en Jefferson Airplane maakten dankbaar gebruik van de opgedane kennis, voor de geluidsmanipulaties waarmee ze hun psychedelische effecten bereikten. Het gebruik van achterstevoren afgespeelde tapes werd gemeengoed; gitaren werden niet meer alleen gebruikt om noten te spelen maar ook om feedback en ander toevallig lawaai te genereren.

In Duitsland stond een generatie van popmuzikanten op die zich door gebruik van elektronica afzonderden van de Anglo-Amerikaanse rocktraditie. Groepen als Amon Duül, Can en met name Kraftwerk namen het werk van Stockhausen als uitgangspunt voor muziek die minimaler, monotoner en vreemder mocht klinken dan de bekende bluesschema’s. Ralf Hütter en Florian Schneider slikten LSD voordat ze een Stockhausen-uitvoering bezochten en lieten zich bewegen tot langgerekte elektronische composities als Autobahn.

Kraftwerk werd veel gesampeld door de vroegste hiphopproducers, zoals Afrika Bambaata die zijn grensverleggende Planet rock op de Duitse technologische revolutie entte. Techno uit Detroit volgde eenzelfde route; daar stond discoproducer Giorgio Moroder model voor de eerste drumloops en sequencerbaslijnen. Moroder was in Stockhausens radiolaboratorium bij de West Deutsche Rundfunk begonnen. Het precieze, het mechanische maar ook het hypnotiserende van elektronische muziek was door Stockhausen voorspeld en geïnitieerd.

De geschiedenis van popmuziek, disco, hiphop en techno zou er zonder hem beslist anders uit hebben gezien, in ieder geval saaier. Zelf hoorde Stockhausen zijn stempel het liefst terug in The Beatles’ Strawberry fields forever; John Lennon had hem in een telefoongesprek persoonlijk voor de inspiratie bedankt.