Chanoeka in Mokum

Op de laatste avond van Chanoeka, het achtdaagse joodse feest van het licht, wordt een menora, een achtarmige kandelaar, aangestoken. Morgen gebeurt dit voor het eerst in het openbaar in Amsterdam. De menora van drie meter hoog en anderhalve meter breed staat op de Dam. Burgemeester Job Cohen zal de kaarsen aansteken. Iets om bij stil te staan.

Amsterdam is, ook na de Shoah, de meest joodse stad van Nederland gebleven. De belangrijkste joodse kerkgenootschappen – Hoogduits, Portugees en liberaal – hebben er hun grootste gemeenten. De oude band tussen het jodendom en Amsterdam blijkt uit de bijnaam van de stad: Mokum. Die komt van het woord makom, Hebreeuws voor plaats of stad. Het verhaal van de joden in Nederland begint in 1590 met de komst van de Marranen, onder druk bekeerde Portugese joden, naar Amsterdam. De joden gebruikten Mokum als een koosnaam, omdat ze zich thuis voelden in die stad.

De hervatting van de openbare Chanoekaviering in Amsterdam is een heugelijker feit dan de, waarschijnlijk onvermijdelijke, kap van de kastanjeboom achter het schuiladres van Anne Frank. Die boom is bijna dood en aan elk leven komt een einde. Maar niet elke geslagen gemeenschap herleeft, en niet elke verbroken band wordt hersteld.

Met de viering van Chanoeka herdenken de joden een historische gebeurtenis. De laatste drie eeuwen voor de huidige jaartelling maakten Syrië, Libanon en Israël deel uit van het rijk der Seleuciden. Dat was één van de staten waarin het door Alexander de Grote veroverde gebied na diens dood uiteengevallen was. In deze hellenistische periode werd uitoefening van de joodse godsdienst van alles in de weg gelegd. Onder koning Antiochus IV Epifanes werd in de tempel van Jeruzalem zelfs een beeld van Zeus neergezet. Dit leidde tot de opstand van de Makkabeeën. In het jaar 165 voor Christus versloegen zij het leger van koning Antiochus en zorgden zij voor reiniging en herinwijding van de tempel. Met het aansteken van de menora wordt de (her)inwijding (Chanoeka) van de tempel herdacht.

Door de kaarsen op de Dam aan te steken herstelt Cohen de band tussen het jodendom en Mokum.

Deze rubriek geeft wekelijks antwoord op vragen over verschillende religies.