Waardering voor details

Meer dan 8.000 mensen deden mee aan de Smaaktest Nederlandse Woningbouw. Bijna allemaal houden ze van de Amsterdamse School.

Lezers van De Telegraaf houden meer van retro-architectuur dan lezers van NRC Handelsblad. Ook vrouwen waarderen retro meer dan mannen.

Dit zijn een paar van de uitkomsten van de grote Smaaktest Nederlandse Woningbouw, de enquête die architectenbureau FARO een paar maanden geleden op het internet zette (zie kader). Eerst verscheen een artikel in NRC Handelsblad over de test, een paar weken later volgde er een in De Telegraaf. „Na het artikel in De Telegraaf werd de waardering voor retro onder de deelnemers aan de smaaktest plotseling groter”, zegt Jurgen van der Ploeg, een van de vier FARO-architecten en bedenker van de enquête. „We hebben kunnen vaststellen dat ongeveer vijftig procent van De Telegraaf-lezers van retro-architectuur houdt en veertig procent van de NRC-lezers.”

Reden om de architectuursmaakenquête te beginnen was de ervaring van Van der Ploeg dat er in de architectuur sprake is van een ‘smaakkloof’. Architecten houden vaak van strakke, modernistische dozen, terwijl leken meer houden van traditionele architectuur. Maar nog meer dan in de verschillen is Van der Ploeg geïnteresseerd in de smaakovereenkomsten tussen architecten en leken. Iedereen vindt de grachtengordel mooi en heeft weinig waardering voor grijze galerijflats uit de jaren zeventig. Maar er moesten meer, nu nog onbekende overeenkomsten zijn, veronderstelde hij. En uit deze overeenkomsten valt lering te trekken, in ieder geval voor Van der Ploeg. Hij vindt het belangrijk dat de gebouwen van FARO in de smaak vallen bij een deel van het grote publiek: „Maar we retro-architectuur vinden we een te gemakkelijke oplossing.”

De Smaaktest Nederlandse Woningbouw kon niet bij alle architecten op waardering rekenen. „We kregen zelfs het verwijt dat we slappe knieën hadden”, zegt hij. „Buigen voor de smaak van leken – dat hoor je niet te doen blijkbaar. Ik denk dat de critici bang waren dat de uitkomst zou zijn dat leken in overweldigende mate van retro houden. Dat is tenslotte een beetje de algemene opvatting van projectontwikkelaars.”

Maar uit de Smaaktest Nederlandse Woningbouw blijkt dat de voorkeur van leken voor retro-architectuur minder sterk is dan vaak wordt gedacht. Zeker, leken waarderen retro meer dan architecten, maar het inmiddels bekende Brandevoort, de Vinex-wijk bij Helmond in de vorm van een vestingstadje vol neotraditionalistische huizen, staat bij leken niet in de Top 20 en komt pas op de 25ste plaats. „Overigens moeten de uitslagen van de test niet verkeerd gebruikt worden”, zegt Van der Ploeg. „Als een plan of een stijl een 5,0 scoort, betekent dit dat ongeveer 25 procent het met een 7 of hoger waardeert en dus wat mij betreft voldoende bestaansrecht heeft.”

Ook de organische woningbouw van Alberts en Van Huut, wier werk bij collega-architecten op weinig waardering kan rekenen, is bij leken niet zo populair als een recente architectuurverkiezing deed vermoeden. Terwijl lezers van het dagblad Trouw dit jaar het door Alberts en Van Huut ontworpen hoofdkantoor van de Gasunie in Groningen als mooiste gebouw van Nederland kozen, eindigen hun organische woongebouwen verrassend laag in de smaaktest. Volgens Van der Ploeg komt dat doordat organische woningbouw goedkoper wordt gebouwd en dus minder en slechtere details heeft dan een kantoorgebouw zoals de Gasunie. „De invloed van details op de waardering zie je ook bij retro-architectuur en doodgewone rijtjeshuizen”, zegt hij. „Een rijtjeshuis met een mooie dakrand en deurlijst wordt mooier gevonden dan een met standaardoplossingen. Ik ga deze uitkomst zeker gebruiken in mijn werk. Details zijn het eerste waarop tijdens de bouw wordt bezuinigd, maar ze zijn heel belangrijk.”

De uitkomsten van de Smaaktest laten ook precies zien waarin architecten en leken verschillen. Zo staat het Schröderhuis van Rietveld in Utrecht op de tweede plaats in de Top 5 woningbouw van architecten (80 procent geeft een 7 of hoger), en staat het bij de leken op plaats 19 (50 procent geeft een 7 of hoger). „En terwijl architecten het donkerbruine Piraeus-gebouw in Amsterdam van de Duitse architect Hans Kollhoff een 7,03 geven, waarderen leken het met een 5,25. Veel leken houden niet van donkere, strakke gebouwen, de meeste architecten wel.”

Maar de smaaktest laat ook zien dat de common ground meer omvat dan de Amsterdamse grachtengordel die bij leken op nummer 1 staat en bij architecten op nummer 3. De Top 5 van architecten wordt aangevoerd door ‘het Schip’ in Amsterdam van de Amsterdamse-Schoolarchitect Michel de Klerk. Bij leken staat dit ‘expressionistische’ gebouw op de derde plaats. „Maar ook modern expressieve gebouwen als de Sphinxen van Neutelings en Riedijk in het water bij Huizen worden door leken en architecten gewaardeerd”, stelt Van der Ploeg vast. „En het zwierige modernisme van het woongebouw van Claus en Kaan in Joure vindt ook iedereen mooi. Behalve modern-expressief wordt ook moderne retro door architecten én leken gewaardeerd, zo blijkt uit de test. Met dat laatste bedoel ik: min of meer traditionele huizen met puntdaken en zo, maar dan wel op een moderne manier uitgevoerd. Ik vind dat een bemoedigende conclusie: er bestaat genoeg common ground tussen architecten en leken om architectuur te maken die voor iedereen interessant is.”