Crisis België nachtmerrie voor de koning

Houdt de Belgische koning Albert zich bij de moeizame formatie van een nieuwe regering wel aan zijn constitutionele rol? Het Vlaamse kamp vindt steeds nadrukkelijker van niet.

Koning Albert heeft een staatsgreep gepleegd, klonk het deze week op de website van de Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA). Het verzoek van de Belgische vorst aan premier Guy Verhofstadt om een oplossing te zoeken voor de politieke crisis, kwam voor velen als een verrassing. Vooral voor het ‘Vlaams kartel’ van N-VA en CD&V, de christen-democraten van ex-formateur Yves Leterme die de verkiezingen wonnen.

De verwachting was dat Albert een Franstalige formateur zou benoemen. Leterme hoopte wellicht dat die óók zou falen, waarna hijzelf weer aan zet zou komen. Een anonieme Vlaamse christen-democraat klaagde deze week: „Elke keer is het een Vlaming die de kastanjes uit het vuur moet halen.”

Het is niet de eerste keer dat koning Albert (73) kritiek krijgt tijdens de formatie, die nu 181 dagen duurt. Deze zomer werd hem verweten dat hij op vakantie was, toen het spannend werd. Leterme wilde in augustus voor de eerste keer zijn ontslag aanbieden als formateur. Hij moest wachten tot Albert was terug was uit Zuid-Frankrijk.

Maar de kritiek gaat dieper. „De grenzen worden gezocht van wat democratisch aanvaardbaar is”, zegt de Leuvens politicoloog Bart Maddens.

Formeel mag Albert ongeveer net zo weinig als koningin Beatrix. De Belgische premier gaat regelmatig naar het paleis om bij te praten. Maar de koning bemoeit zich niet openlijk met politieke zaken. Alleen na verkiezingen heeft hij een rol, wanneer hij een formateur of informateur aanwijst.

Vorige maand dreigde de formatie opnieuw vast te lopen. Het paleis liet in een verklaring weten dat Leterme „vlug” een regering moest vormen. Het grootste politieke probleem, de staatshervorming waarmee Vlamingen hopen meer autonomie te krijgen, werd losgekoppeld van de formatie. Daarover zou een „conventie” zich moeten gaan buigen.

„Een bizarre situatie”, zegt Maddens. „Leterme kon werkeloos toekijken, terwijl de koning zelf politici aan het polsen was of ze wat voelden voor zo’n conventie. De koning was eigenlijk formateur geworden. Hij moest Leterme vervolgens inlichten over die gesprekken. De rollen waren omgekeerd.”

Wie zat er achter de manoeuvre van de koning? Dat is onduidelijk, zegt Maddens. Misschien Leterme zelf, die zijn kartel onder druk wilde zetten. Mogelijk ook Franstalige politici, die graag zien dat de staatshervorming op de lange baan geschoven wordt.

De conventie-formule bood echter geen oplossing. Vorige week zaterdag nam Leterme opnieuw ontslag. Die avond ontving Albert alleen demissionair premier Verhofstadt. Zondag ging er niemand naar het paleis. Maandag alleen de premier weer, twee keer zelfs.

Vreemd, vindt Maddens opnieuw. Natuurlijk moest Albert iemand aanwijzen. Maar het is gebruikelijk dat de koning in zo’n geval alle partijvoorzitters consulteert, zegt hij. „Om zichtbaar te maken te dat er breed politiek draagvlak is voor zijn beslissing.”

De liberaal Verhofstadt moet de formatie nu vlottrekken. En hij moet met zijn demissionaire regering „dringende zaken’’ aanpakken. Een deadline heeft hij niet.

De Vlaamse christen-democraten zijn bang dat de demissionaire regering, waarvan zij geen deel uitmaken, nog een hele tijd kan blijven zitten. Daardoor zou de druk op Franstaligen afnemen om in te stemmen met de staatshervorming die de Vlaamse christen-democraten eisen.

Franstalige media houden Leterme verantwoordelijk voor de crisis. Door zo snel Verhofstadt aan te wijzen, wekt koning Albert op z’n minst de schijn dat hij die mening deelt, zegt Maddens. „En het is een enorme desavouering voor Leterme. Verhofstadt, zijn grote vijand, die is afgewezen door de kiezer.”