Chemisch déjà vu

Een wetenschappelijk artikel moeten terugtrekken omdat de ontdekking niet nieuw was, is al niet fijn. Maar wat voor gevoel moet het geven, als blijkt dat de vondst ruim honderd jaar geleden al werd gedaan?

Met dat gevoel, hoe dat ook is, zitten nu twee groepen van scheikundigen, die onafhankelijk van elkaar een ‘nieuwe’ organische verbinding beschreven. Het ging om een annuleen, een ringvormig molecuul, in dit geval met twaalf schakels en met stikstof.

De groep van Isao Yamaguchi van de Shimane Universiteit in Japan beschreef het molecuul in 2006 in het vakblad Organic Letters. De groep van Fredric Menger van de Emory Universiteit in het Amerikaanse Atlanta borduurde erop verder in 2007 in het vakblad Angewandte Chemie. Het molecuul, zo schreven de chemici, zou nuttige toepassingen kunnen hebben als bijvoorbeeld een oppervlakte-actieve stof. Zulke stoffen zijn een belangrijk bestanddeel van zepen.

Maar nu hebben de Japanners hun artikel teruggetrokken. “Ik ben me ervan bewust dat mijn kennis tekort schoot”, zegt eerste auteur Yamaguchi op de website van Nature.

De man die wees op welk punt het de onderzoekers aan kennis ontbrak, was Manfred Christl, scheikundige aan de Universiteit van Würzburg in Duitsland. Hij herkende de reactie om annuleen te maken: eenzelfde reactie werd 103 jaar geleden voor het eerst uitgevoerd door Theodor Zincke en draagt sindsdien diens naam.

Christl wijst nu vooral naar de peer reviewers die artikelen voorafgaand aan publicatie moeten beoordelen. “De literatuur doorspitten is een luxe die niet veel gerespecteerde onderzoekers zich nog kunnen veroorloven”, zegt hij op de Nature-website. Maar peer-reviewers, zo is de subtekst, zouden er wel de tijd voor moeten nemen.

Nog een oorzaak, zeggen andere scheikundigen, is een te groot vertrouwen in elektronische archieven. Daarin is weliswaar snel te achterhalen of een onderzoek al eerder is uitgevoerd, maar ze gaan slechts een paar decennia terug.

De beschrijving van de eigenschappen van het molecuul en de gesuggereerde toepassingen blijven wel overeind. Daarom beperkt de Amerikaanse groep zich in Angewandte Chemie tot een correctie op het eerdere artikel.