Afrika heeft nieuwe vrienden gemaakt

De verhoudingen tussen Europa en Afrika zijn de afgelopen jaren grondig veranderd. Dit weekeinde wordt in Lissabon een Europees- Afrikaanse top gehouden. Europa zet een streep onder de oude deals.

Voor Afrikanen is Europa een even magisch als onbegrijpelijk continent. Leg West-Afrikanen eens uit waarom Europese regeringen hen niet toestaan om in Europa geld bijeen te scharrelen voor hun familie thuis, maar wel miljarden besteden aan ontwikkelingshulp.

Leg Noord-Afrikanen eens uit waarom Frankrijk en Engeland zo bezorgd lijken over de conflicten in hun achtertuin, maar wel wapens verkopen aan de Libische leider Gaddafi. Leg Afrikanen in het zuiden eens uit waarom de Nederlandse regering de mensenrechtenschendingen in Zimbabwe veroordeelt, maar vorige maand op handelsmissie ging naar oliestaat Angola, waar de president langer aan de macht is dan Mugabe en al meer dan vijftien jaar geen verkiezingen heeft georganiseerd.

Europa hoeft het Afrikanen niet uit te leggen, want Europa onderhandelt niet met Afrika in Lissabon dit weekeinde. Europa onderhandelt met de Afrikaanse leiders – een belangrijk verschil. Want de belangen die er op het spel staan voor de leiders, zijn niet per se de belangen van de landen die ze zeggen te vertegenwoordigen.

Voor West-Afrikaanse regeringen ligt meer Europees geld, handel en ontwikkelingshulp in het verschiet als ze harder hun best doen hun kiezers thuis te houden. Europa wil haar grenzen verleggen naar Afrika. Senegal, Libië, Mauretanië moeten Fort Europa bewaken. Frankrijk, Spanje en Italië willen daar beginnen met hun grenscontroles. Voor het te laat is.

De Afrikaanse leiders wordt een nieuw strategisch partnerschap met Europa aangeboden. Dat is een nieuwe ‘scramble for Africa’, zoals de Zuid-Afrikaanse krant Business Day de top gisteren typeerde, denkend aan de conferentie in Berlijn van 1885 toen de Europese leiders het continent onder elkaar verdeelden. „Afrika zal het belangrijkste slachtoffer zijn.” De krant bedoelt de Afrikaanse kiezers.

De verhoudingen tussen de continenten zijn grondig veranderd sinds de laatste top in Kairo in 2000. Afrika is een front in de Amerikaanse ‘oorlog tegen terreur’ geworden.

En Afrika heeft nieuwe vrienden gekregen. China’s investeringen op het continent vervijfvoudigden in die periode tot meer dan 40 miljard euro per jaar. Dat is nog niet eens een kwart van de totale investeringen uit de EU.

De Europese landen zijn duidelijk nerveus over het gevaar uit het verre oosten. En met reden: Afrika was in jaren niet zo stabiel en vol economische vitaliteit. Hier groeien de nationale inkomens, vooral dankzij de grondstoffen, gemiddeld met vijf procent per jaar.

Na de uiterst vriendelijke top tussen de leiders van Afrika en China, vorig jaar in Peking, maakten de Europese ambassades op het continent overuren. Europa wil zoveel mogelijk Afrikaanse landen dwingen tot het tekenen van economische partnerschappen (EPA’s), en wel voor 1 januari 2008.

Dat is in de woorden van hulporganisatie Oxfam „onderhandelen met het mes op de keel”. Europa dringt aan op vrijhandel met landen in Afrika. Tot nu toe hadden landen in Afrika, de Cariben en de Grote Oceaan (ACP) recht op een voorkeursbehandeling in de handel met Europa. Omdat ze oud-koloniën waren werden ze vrijgesteld van de tariefbarrières die gelden voor andere concurrenten van Europa.

Bovendien mochten de Afrikaanse landen zelf hun markten beschermen tegen Europese producten. Dat was goed voor de groene bonen uit Kenia, rozen uit Zimbabwe, tonijn uit Mozambique. Maar onder druk van deadlines van de Wereldhandelsorganisatie en van de Chinese invasie zet Europa nu een streep onder de oude deals.

„Onder de nieuwe regeling worden Afrikaanse markten straks overspoeld door zwaar gesubsidieerde agrarische producten uit Europa. Dit is ronduit schokkend”, zegt Amy Barry van Oxfam. „Dit gaat lijnrecht in tegen de armoededoelen van de afgelopen top van de grote industrielanden [G8, red.] en alle popconcerten daaromheen.”

De onderhandelingstactiek van Europa heeft de Afrikaanse landen bovendien tot op het bot verdeeld. Zuid-Afrika en Namibië bijvoorbeeld, weigeren het partnerschap met Europa te tekenen. Maar andere landen binnen de douane-unie van Zuidelijk Afrika (SACU), zoals Botswana, Swaziland en Lesotho, hebben gebogen voor de Europese druk.

Hetzelfde is gebeurd in Oost-Afrika, waar het samenwerkingsverband COMESA rollend over straat gaat, omdat sommige landen wel en andere niet hebben getekend. De integratie van Afrikaanse economieën, die volgens Europa zo goed zou zijn voor de bestrijding van de armoede, is aan de vooravond van Lissabon de nek omgedraaid.

Zie hier het grootste meningsverschil tussen Europa en Afrika. Afrika ziet handelsongelijkheid als grootste blok-aan-het-been in strijd tegen de armoede. Luister naar de toespraken van de president Mbeki van Zuid-Afrika. Het Europese kolonialisme herhaalt zich volgens hem, maar onder een andere naam.

Europa hamert liever op goed bestuur, mensenrechten, democratie. Leiders als Robert Mugabe zijn Afrika’s grootste struikelblok. Daar moet je wat van zeggen. Maar Mugabe spreekt namens de meeste Afrikaanse landen als hij de bal terugspeelt, zoals hij tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties deed in september.

Wie het over mensenrechten wil hebben, moet het ook hebben over de behandeling van Afrikaanse migranten, de oorlog in Irak, Afghanistan, Guantánamo of Abu Ghraib, zei Mugabe.

Zo’n brede discussie over mensenrechten zou volgens Elizabeth Sidiropoulos van het South African Institute of International Affairs meer recht doen aan de nieuwe relatie tussen Europa en Afrika. „De relatie is niet langer gestoeld op ontwikkelingssamenwerking, op: Europa geeft, Afrika ontvangt. Europa moet zich realiseren over 50 jaar geen belangrijke speler meer te zijn. Zuid-Afrika sluit intussen net zoveel verdragen met India, China en Brazilië als met Europa. De verhoudingen met Europa zijn meer volwassen geworden, en dat zou in het debat te horen moeten zijn.”