‘Zonder geld willen ze niet praten ’

De documentaire Terug laat zien hoe ex-asielzoekers opnieuw beginnen. Roy Dames volgde hen. „Natuurlijk betaal ik ze. Anders heb je geen film.”

Foto’s van ex-asielzoekers van Dames hangen tot 6 januari in de Amsterdamse Melkweg Galerie. Foto Roy Dames Foto’s van ex-asielzoekers van Dames hangen tot 6 januari in de Amsterdamse Melkweg Galerie. Dit is Nastasia uit Rusland. Foto Roy Dames Dames, Roy

Toen hij twee jaar geleden begon met filmen had Roy Dames grote twijfels over Paulo uit Angola. Hij zou de uitgeprocedeerde asielzoeker volgen naar de Angolese hoofdstad Luanda waar hij een nieuw bestaan moest opbouwen. Als een van de hoofdpersonen in Terug, een NPS-documentaire die vanaf morgen laat zien hoe het vier ex-asielzoekers vergaat in hun moederland.

Paulo was „een risico”, vond de filmmaker. Als hij de twintiger vergeleek met anderen die hij in zijn rauw realistische documentaires op de huid zat, was Paulo vlak en kleurloos. Een glimlachende „troetelillegaal” met „voortdurend vrouwen om zich heen”.

Roy Dames besloot dat het tijd was de duimschroeven aan te draaien. Dat deed hij in de auto, op weg naar Schiphol. „Ik zei: Paulo”, vertelt Dames, „Paulo, jongen, laat me niet zakken. Ik moet materiaal hebben. Dus jij moet praten, je hart openen. Pak aan, het geld. En belazer me niet. Dan stop ik.”

U gaf geld?

„Ja. Illegalen interesseert het geen hol als ik met een camera kom. Alleen wanneer ze er direct belang bij hebben, doen ze mee.”

Begeeft u zich daarmee niet op een hellend vlak?

„Ha! Als je geen geld geeft, heb je geen film. Niet als je de zelfkant van de samenleving in beeld wil brengen. Geld betalen moet. Je wint er vertrouwen mee. Anders kom je hun wereld niet binnen.

Ik doe het al vijftien jaar. Iedereen die geld wil, krijgt geld. De hoeren van de Keileweg, de Amsterdamse penose, de Marokkanen uit Ik ben Mohammed.

Nu ben ik bezig met een film over loverboys. De slachtoffers en hun familie vinden het prima dat ik hen film. Maar de jongens willen betaald worden. Jij vult je zakken met onze sores, zeggen ze, daar willen we wat voor terug.”

Hoeveel betaalt u?

„Dat verschilt. Nastasia, die terug moest naar St. Petersburg, vroeg 60 euro voor haar paspoort. Paulo kreeg 3.000 euro. En Dicky uit Liberia wilde een busje. Ik was er 1.000 euro aan kwijt plus 1.000 euro voor het vervoer. Dat is ook eigenbelang.”

Zonder busje geen spannend verhaal.

„Dat gaat hand in hand. Dat doe je op gevoel. Ik voorzie dat Dicky in de film belangrijk wordt. Maar verder dan 10.000 euro per persoon ga ik nooit.”

Is het dan wel een documentaire? Met uw geld kunt u hun leven sterk sturen..

„Daar heb ik geen scrupules over. Ook de camera verandert hun leven. Daarin verschillen Afrika en Nederland niet van elkaar. En in dit geval gun ik het ze. Laat de camera maar een machtsmiddel zijn. Ze hebben het al moeilijk genoeg. Bovendien: ik ben geen journalist, ik ben een filmmaker. Ik doe niet aan fact finding, maar breng het menselijke verhaal.”

Tot hoofdpersonen u misbruiken.

„Ik filmde de ‘terugkeerders’ voor vertrek, volgde ze een week na aankomst en tenslotte een jaar later. Alles draait om de vertrouwensrelatie. Mijn grootste angst was dat zij hun situatie zieliger voorstellen dan de werkelijkheid is. Dat leek te gebeuren in Vietnam. Hoofdpersoon Hui zei dat hij en zijn vrouw geen werk vonden en dat hun kind niet naar school mocht omdat de papieren niet klopten.

Van de censuurmevrouw hoorde ik dat zijn vrouw een baan had geweigerd en ze voor school geen geld over hadden. Dan word ik link en dreig ik met stoppen. Toen was het opgelost.”

En Pulo? Voldeed hij aan uw wensen?

„De troetelillegaal werd een overlever. Een loner zonder familie. Hij werd beroofd van telefoon en geld. Hij legt het aan met het nichtje van een ambtenaar om zijn busje langs de douane te loodsen. Dat hij weer kwijt is na een door hem veroorzaakt ongeluk.”

Je ziet hoop veranderen in wanhoop. Is dat de boodschap?

„Terugkeren is geen keuze. Het enige alternatief is illegaal worden. Ik vind dat asielzoekers terug in hun moederland recht hebben op fatsoenlijke begeleiding. Daar ontbreekt het nu aan. Ik filmde op een feestje van de terugkeerclub in Angola. Terwijl de cocktails rijkelijk vloeiden, heeft Paulo geen stuiver om zijn huur te betalen. Is hij elke dag bezig te overleven. Om je rot te schamen.”

Lees meer verhalen en kijk filmpjes van asielzoekers op www.vriendenvanterug.nl