Odessa adembenemend

Potemkin Pantserkruiser Potemkin (Bronenosets Potjomkin, 1925). Regie: Sergej Eisenstein. Met: Aleksandr Antonov. (Universum Film)€ 22,95 *****

Het medium dvd heeft al veel klassiekers een nieuw leven ingeblazen in edities die generaties filmliefhebbers die opgroeiden met bekraste en bekabelde filmkopieën versteld zullen doen staan. Sergej Eisensteins (avant-garde)klassieker Pantserkruiser Potemkin is al in een aantal dvd-edities verschenen, waaronder heel slechte. Maar de nieuwe versie, die vooralsnog alleen in Duitsland en Amerika op de markt is gebracht, betreft de kersverse restauratie uit 2005. Deze werd 80 jaar na de Duitse première in 2006 tijdens het Filmfestival van Berlijn vertoond, waarbij de oorspronkelijke muziek van Edmund Meisel live werd gespeeld. De dvd is een reconstructie van de versie die in januari 1926 uitkwam in Rusland – door haast betrof de première eind 1925 een ruwe versie.

Pantserkruiser Potemkin handelt over een gebeurtenis waarvan in 1925 het 20-jarig jubileum werd gevierd, gezien door de bril van iemand die eigenlijk de bolsjewistische revolutie van 1917 bejubelt. De bemanning van de slagkruiser Potemkin kwam in 1905 in opstand tegen hun (bourgeois) bevelhebbers en de slechte werkomstandigheden op het schip. Deze muiterij breidde zich al snel uit naar havenstad Odessa waar deze werd neergeslagen door Kozakken die nietsontziend schoten op burgers die via de trappen op weg waren naar de haven: de veel geanalyseerde en gekopieerde trappenscène.

In veel landen werd Pantserkruiser Potemkin uit angst voor de opruiende communistische boodschap gecensureerd. Zo werden de bloedigste beeldjes uit de beroemdste sequentie uit de film – de trappenscène in Odessa – verwijderd en verdwenen er her en der ook andere stukjes. In de nieuwe restauratie zit onder meer het originele motto van Trotski, die later door Stalin werd verwijderd. Ook heeft de trappenscène weer zijn oorspronkelijke montage. De restauratoren hebben de beeldjes die er in de loop van de jaren waren uitgehaald weer teruggezet op hun oorspronkelijke plaats. Hierbij werkten het Bundesarchiv van Berlijn en de Deutsche Kinemathek samen met het British Film Institute en het Moskouse Gosfilmofonds.

Het resultaat is bijzonder indrukwekkend. De fotografie van Eduard Tissé ziet er weer adembenemend uit – met een prachtige sequentie in de mistige haven van Odessa – en Eisensteins befaamde ‘montage van attracties’ is weer krachtig. Door deze associatieve montage moest in het hoofd van de toeschouwer een revolutionair elan ontstaan waarna deze actief zou deelnemen aan de communistische wereldrevolutie. Een beetje zoals de beeldsequentie waarin een slapende, ontwakende en oprijzende leeuw elkaar snel opvolgen: de geest van de revolutie ontwaakt.