De grote boze liefde straft lichtzinnigheid af

Kijkers van De wereld draait door beleefden onlangs een liaison dangereuse tussen acteur Gijs Scholten van Aschat en Volkskrant-criticus Hein Janssen. Die had een negatieve recensie geschreven over Liaisons dangereuses, met Scholten van Aschat en Ariane Schluter in de hoofdrol.

Een boze Scholten van Aschat stelde dat Janssen alleen maar mooie jongetjes op toneel wilde zien. Verder verwees hij op speelse wijze naar een geweldsdelict begin jaren negentig, toen acteur Carol van H. de recensent tegen de grond had geschopt en geslagen. Eigenlijk werd Hein Janssen weggezet als vieze homo die nodig weer eens klappen moest krijgen. Zo polemiseren wij. Wie meent dat toneelcritici te veel „op de man spelen” moet eens een paar van dit soort reacties van acteurs naast elkaar leggen.

De negatieve recensies op Liaisons dangereuses (Janssen was niet de enige) bevatten één terugkerende kritiek. Regisseur Johan Doesburg werd verweten dat hij met zijn voorstelling geen maatschappijkritiek leverde. Doesburg had een aanval moeten doen op de decadente, in zichzelf gekeerde bourgeoisie in de zaal. Of op zijn minst een aanklacht tegen de uitwassen der seksuele revolutie.

Politiek theater is in de mode, en wie het niet maakt, is verdacht. Wie toneel maakt over de straat mag zijn onderneming al bijna een ‘goed doel’ noemen. Wie toneel maakt over de huiskamer is een behaagzieke escapist. Vóór 9/11 was politiek theater een vies woord, sindsdien zijn de jaren zeventig weer helemaal terug.

Toneel kan zeker een extra lading krijgen door te verwijzen naar de krantenwerkelijkheid, die momenteel veel mensen bezighoudt. Maar theater kan ook op geheel andere, meer impliciete wijze relevant zijn.

Zo leer je bij Liaisons dangereuses van alles over liefde en overspel. Graaf Valmont gaat vreemd zonder dat hij het weet. Markiezin De Merteuil en hij hebben een diepe verbintenis, maar ze denken dat ze cynisch en vrij zijn. Dan wordt Valmont verliefd op een andere vrouw. Hij raakt in paniek. Vrije liefde blijkt een contradictie. De grote boze liefde straft lichtzinnigheid genadeloos af.

Ook Peer Wittenbols schrijft in zijn nieuwe stuk Op de ziel over overspel, met Jaap Spijkers in de rol van hoorndrager. Op het moment dat het bedrog uitkomt, blijken zijn belangrijkste wapens, beheersing en redelijkheid, misplaatst. Hij is slim en welbespraakt als Valmont, en anders dan Valmont snapt hij hoe de liefde in elkaar zit. Maar daar heeft hij niets aan. Bedrogen worden is banaal, dus tracht hij er boven te staan, wat niet lukt. Zoals het Valmont niet lukt om boven de liefde te staan. Rustig legt hij aan zijn vrouw uit hoe zij hem vernedert door van hem een onwetende heilige te maken.

Allemaal wijsheden die veel relevanter zijn dan gemeenplaatsen over de decadente bourgeoisie. Het gaat er bij toneel om dat je als omstander geraakt wordt, en iets te weten komt over wat je eigenlijk al wist. Het gaat om die zeldzame momenten dat je denkt: ‘Ja, zo is het’.