Theater over ruzie met je baas

Bedrijven kunnen een theatervoorstelling laten maken over problemen die spelen op de werkvloer.

Dat kan confronterend zijn, of gewoon geldverspilling.

Sarah droomt dat er een paar aapjes binnen worden gebracht. Ze vertelt hoe haar collega’s de beestjes keuren en er uiteindelijk eentje uitkiezen. Niet veel later komt het gekozen aapje opnieuw binnen, mooi opgediend op een schaal, het schedeltje open gezaagd, zodat de hersenen bloot liggen. Haar collega’s tasten toe, maar Sarah staat in haar droom vol walging toe te kijken. Ze zegt niets.

In cultureel centrum De Kamers in Amersfoort is het doodstil als Sarah, gespeeld door actrice Mirjam Vriend, haar droom vertelt. De droom staat voor dilemma’s die in het muziektheaterstuk Heimelijk Verlangen terugkomen. Hoe moeilijk het is om tegen je baas in te gaan terwijl je weet dat je gelijk hebt. Hoe lastig het is om met een opdracht opgezadeld te worden waar je niet achter staat.

Theatergezelschap Plezant maakt theaterproducties voor organisaties en bedrijven die reorganiseren of hun manier van werken willen veranderen. Plezant probeert met een voorstelling medewerkers bewust te maken van de noodzaak van de verandering. Heimelijk Verlangen is niet specifiek voor een bedrijf geschreven, maar toont dagelijkse problemen en dilemma’s die werknemers ervaren. In het publiek zitten dan ook medewerkers van allerlei organisaties.

Personeel is meestal in drie groepen in te delen, zegt Walter Supèr van Plezant. „Een groep ziet verandering wel zitten, een groep is destructief en wil helemaal niks en de derde groep zit daar tussenin. Bij die laatste groep kun je met een herkenbare theatervoorstelling het verlangen losmaken om mee te gaan met de verandering.”

Supèr en zijn compagnon Tom Meulman komen zelf uit het bedrijfsleven. Elf jaar geleden richtten ze, uit hobby, Plezant op. Inmiddels treedt het theatergezelschap zo’n honderd keer per jaar op. Onder de opdrachtgevers zitten grote organisaties als UWV, PricewaterhouseCoopers en Rabobank Nederland.

Voor ruim honderd bedrijven maakte Plezant de afgelopen elf jaar voorstellingen op maat. Aan elk theaterstuk gaat een lange voorbereidingstijd vooraf. Medewerkers worden uitgebreid geïnterviewd over wat zij van de veranderingen vinden en welke weerstand er is. Plezant brengt vervolgens op het toneel de onderhuidse spanningen in beeld, met als doel het bespreekbaar te maken. Wat Supèr altijd het meest opvalt, is hoe leidinggevenden en medewerkers met elkaar omgaan. „Leidinggevenden denken vaak dat hun medewerkers heel anders in elkaar zitten dan zijzelf, en andersom.”

Het decor van Heimelijk Verlangen is eenvoudig. De vier acteurs bewegen tussen een felrode bank, die Sarahs huis uitbeeldt, en een flipboard en bureaustoel die staan voor haar werk bij een – in dit geval – fictief communicatiebureau. Hoger op toneel zit de vijfkoppige band, die in popliedjes laat horen wat de hoofdpersonen in het stuk voelen en denken. Daaruit wordt ook duidelijk hoe weinig ze elkaar begrijpen. Daniël, Sarahs manager, is onzeker maar verbergt dat achter de zin ‘uiteindelijk ben ik de baas’. Sarah laat zich door hem overbluffen, door alsmaar toe te geven aan zijn ideeën en haar eigen mening opzij te zetten. Wanneer ze voor een opdrachtgever de communicatie rond een grote ontslagronde moet verzorgen, mag ze vooral niet te eerlijk zijn of te veel luisteren naar het personeel. „Het woord ‘ontslag’ gaan we niet gebruiken, dat noemen we vanaf nu ‘verplaatsbaar stellen”, zegt haar manager Daniël. Het publiek lacht om de absurde opmerking, maar Sarah houdt opnieuw haar mond.

De situaties tussen manager en medewerkers in Heimelijk Verlangen zijn herkenbaar, zegt Mariëlle Lichtenberg, hoofd klantencontact bij Groep ICT van Rabobank Nederland, na afloop van de voorstelling. Haar afdeling is bezig met een project waarin medewerkers worden aangesproken op het nemen van hun eigen verantwoordelijkheid. Ze overweegt om Heimelijk Verlangen in dit project op te nemen. Ook al realiseert ze zich dat de voorstelling confronterend kan zijn.

Voor bestuur en leidinggevenden van bedrijven die door Plezant een ‘voorstelling op maat’ laten maken, is de confrontatie vaak nog veel groter: zij zien de kritiek van hun medewerkers ongezouten terug op het toneel. Ze worden geconfronteerd met wat hun medewerkers vinden van de veranderingen. „Vaak is er heel veel boosheid waar bedrijven geen weet van hebben”, zegt Supèr. „Als je in een voorstelling die boosheid toont, zijn mensen opgelucht dat hun gevoelens eindelijk eens hardop uitgesproken worden. Als je op die manier de angel eruit weet te halen, staan ze eerder open voor verandering.”

Enkele jaren geleden maakte Plezant een voorstelling voor het UWV, waar door een reorganisatie veel personeel ontslagen werd. „In de voorstelling stelden we de vraag: wacht je af, of ga je zelf de regie in handen nemen? We moesten aan mensen duidelijk maken dat ze niet loyaal aan het bedrijf, maar aan zichzelf moesten zijn.” Na de voorstelling bleken medewerkers zelf meer te doen om een andere baan te zoeken. „Ze toonden meer initiatief”, aldus Supèr.

Het effect van de theatervoorstellingen zijn niet in harde cijfers meetbaar, het is vooral een middel om de dialoog op gang te brengen. „Je zult altijd een groep mensen houden die het niks vindt”, zegt Supèr. „Die vinden het alleen geldverspilling.”

Lees de mening van de loopbaancoaches over dit onderwerp op nrcnext.nl/loopbaan