Ma: 7.30-15.00, Di: 11.30-19.00

KLM en de NS zijn experimenten gestart waarbij het personeel zelf zijn werkrooster maakt.

Zo zit het werk de fitnessles niet meer in de weg.

Niet de baas, maar jij zelf bepaalt hoe laat je op je werk verschijnt. Dat is ‘zelfroosteren’, een fenomeen dat in de gezondheidszorg, dienstverlening en industrie in opkomst is. In Scandinavië bepalen werknemers het vaakst hun eigen werktijden, maar ook in Nederland zijn onlangs experimenten gestart. Onder andere bij KLM en de Nederlandse Spoorwegen.

„Zeggenschap over werktijden leidt vaak tot meer arbeidsvreugde”, vertelt Esther Segers, salesmanager bij Déhora Consultancy Group. „Door zelfroosteren kan het ziekteverzuim dalen met 10 tot 25 procent, zo blijkt uit de ervaringen in Scandinavië. Bovendien gaat de arbeidsproductiviteit omhoog met soms wel 8 procent.”

Hoe gaat zelfroosteren in zijn werk? Neem de verpleegafdeling van een ziekenhuis. Het management bepaalt hoeveel verpleegkundigen op welke dagen en uren nodig zijn: de bezettingseisen. Verpleegkundigen maken op hun beurt voor zichzelf een ideale werkplanning: het wensenrooster. Daarbij houden ze rekening met hun privéomstandigheden, zoals hoe laat ze de kinderen van school moeten halen en wanneer ze naar fitness willen. De eisen en wensen worden in een computerprogramma aan elkaar gekoppeld. Waar beide roosters niet overeenkomen moeten de verpleegkundigen water bij de wijn doen.

In de praktijk blijkt echter dat de noodzakelijke wijzigingen beperkt zijn. „Het uiteindelijke rooster vervult 75 tot 90 procent van de wensen van de werknemers”, vertelt Elisabeth Fant, projectleider zelfroosteren bij AstraZeneca in Zweden. De farmaciegigant heeft zelfroosteren vijf jaar geleden ingevoerd op een aantal productieafdelingen waar in totaal zo’n 600 mensen werken, en uitbreidingen staan op stapel.

„Op onze productieafdeling werkte men altijd in ploegendiensten. Dat had grote consequenties voor het sociale leven van de medewerkers”, vertelt Fant. „Ze konden ’s avonds geen cursus volgen omdat ze dan vaak moesten werken. Dat kan nu wel. Ons personeel is meer gemotiveerd nu ze het gevoel hebben dat werk niet hun hele leven beheerst.”

Bij AstraZeneca wordt het zelfroosteren ondersteund door een computerprogramma van het Zweedse bedrijf Time Care. Volgens de directeur van dat bedrijf, Leendert Venema, speelt zelfroosteren in op de algemene trend naar flexibilisering van de arbeidsmarkt, vooral door de toename van het aantal parttimers en de grotere arbeidsparticipatie van vrouwen. Venema: „Om ook voor deeltijdwerkers een aantrekkelijke werkgever te blijven is het nuttig om je mensen invloed te geven op de organisatie van hun werktijden. Dat gaat overigens niet zonder slag of stoot. Bij zelfroosteren is het niet meer zo dat alle werknemers om acht uur ’s ochtends de fabriekspoort inlopen. Ze komen wanneer ze nodig zijn en wanneer het hen uitkomt. Uit onze ervaring blijkt dat het ongeveer negen maanden duurt voordat het systeem optimaal werkt.”

In Nederland gaat TNO Arbeid bij enkele grote bedrijven de komende maanden de effecten van zelfroosteren onderzoeken. Hoewel hij nog geen resultaten heeft, waarschuwt projectleider Jan de Leede voor te veel optimisme: „Het is soms moeilijk om precies aan te tonen of de daling van het ziekteverzuim ook echt wordt veroorzaakt door de invoering van zelfroosteren. Misschien komt dat gewoon door iets anders.”