Londenaar blijkt onverzettelijk

Geert Mak schreef In Europa over de historie van de 20ste eeuw. De VPRO zendt er een serie over uit. Onze correspondent in Londen signaleert dat de bewoners van East End ‘oude’ veerkracht tonen.

Het heroïsche verleden van het Londense East End, een groezelig stadsdeel dat altijd in trek is geweest bij migranten, zegt de nieuwe generatie bijna niets. „De Blitz? Wat is dat”, vraagt een Pakistaanse scholier van een jaar of vijftien, die met klasgenoten op een bus wacht in de wijk Bethnal Green. Een van zijn vrienden zegt wel eens gehoord te hebben van bombardementen op het stadsdeel tijdens de oorlog.

Stan Williams (85), die al zijn hele leven in Bethnal Green woont, heeft het zelf meegemaakt. „Dreunend sloegen de brandbommen overal in”, zegt hij licht stotterend. Hij zet zijn pet recht en wijst naar een zijstraat. „Daar lieten de Duitsers een zware landmijn vallen. Aan alle kanten stond het steeds in lichterlaaie.”

De massale bombardementen van Hitlers Luftwaffe op Londen – in de herfst van 1940 57 nachten achtereen – waren een traumatische ervaring. Nooit eerder was een miljoenenmetropool zo lang op die schaal gebombardeerd. Duizenden werden gedood en honderdduizenden raakten dakloos. Het East End, waar veel industrie en haveninstallaties waren gevestigd, kreeg de hardste klappen. Maar ook de omliggende arbeiderswijken werden meedogenloos bestookt.

Hierin verschilde de Tweede Wereldoorlog van de Eerste. Toen waren het de militairen die de zwaarste ontberingen leden. Zoals in de slag bij de Somme van 1916, waar tienduizenden jonge militairen tegelijk werden weggevaagd. Het inzetten van de eerste Britse tanks, liefderijk bewaard in het tankmuseum van Bovington, mocht niet baten. Ze bleken nog niet het machtige wapen van later.

Met hun bombardementen hoopten de Duitsers verdeeldheid te zaaien tussen de arbeiders in het East End en de rest van de stad. Maar de East Enders toonden juist een verbazende veerkracht. „Het mooie was dat iedereen elkaar hielp”, zegt Stan Williams. „Niemand had geld, maar wie thee of suiker had, deelde dat met anderen. Heel anders dan nu. Nu denkt iedereen alleen aan zichzelf.” De ‘Blitz spirit’ uit het East End werd een legendarisch fenomeen, waaraan het land zich optrok. „Ik ben blij dat ook wij zijn gebombardeerd”, aldus de toenmalige koningin Elizabeth na een bom op Buckingham Palace. „Het geeft me het gevoel dat ik het East End recht in de ogen kan kijken.”

Het luchtoffensief van de Duitsers leidde uiteindelijk niet tot de ineenstorting van de Britse defensie en economie. De Britten herwonnen de controle over hun luchtruim en daarmee was de kans op een Duitse invasie geweken. Dit was van cruciaal belang. Als de nazi’s ook Groot-Brittannië hadden ingenomen, had de geschiedenis een heel andere loop kunnen nemen. Wat zouden de niet erg oorlogslustige Amerikanen dan hebben gedaan?

Het verwoeste East End werd na de oorlog herbouwd, maar veel van de oorspronkelijke bewoners, deels joodse migranten uit Oost-Europa, die zich eind 19de eeuw in Londen hadden gevestigd, trokken naar andere wijken. Hun plaatsen werden ingenomen door migranten uit Bangladesh, Somalië en talloze andere landen.

Nog altijd is de ‘Blitz spirit’ niet gedoofd. Toen islamitische radicalen twee jaar geleden een bloedbad aanrichtten in de metro, toonden de Londenaren als bij toverslag weer die waardige onverzettelijkheid. Ook de East Enders, omdat een van de aanslagen (bij Aldgate East) in hun buurt was. En opmerkelijk was dat ook de ‘nieuwe’ bewoners zich die houding feilloos bleken te hebben eigen gemaakt.

Zie: nrc.nl/ineuropa; www.ineuropa.nl en zondag het vijfde deel In Europa (Ned.2, 21.10u.).