De jodelaar zingt en de berg geeft antwoord

Heimatklänge (Echoes of Home). Regie: Stefan Schwietert. Met: Christian Zehndert, Noldi Alder, Erika Stucky. In: Filmmuseum, Amsterdam; Lux, Nijmegen; Lumière, Maastricht. Blindsight. Regie: Lucy Walker. In: 16 bioscopen.

Olga Lowina kan voorgoed de kast in. Wie Heimatklänge heeft gezien, zal nooit meer geringschattend doen over jodelen. Zelfs wie níet na afloop de cd’s van Christian Zehnder of Noldi Alder gaat kopen, zal moeten toegeven dat ze allesbehalve tuttige muziek maken. En Heimatklänge is, ofschoon een en al gejodel, allesbehalve een tuttige film.

Stefan Schwietert, ervaren in het maken van muziekfilms sinds hij in 1996 A Tickle in the Heart regisseerde, had binnen acht minuten bij mij een tevreden lach tevoorschijn gekregen. Hij begint met het majestueuze Alpenlandschap dat boven de wolken uitpiekt. Kalme jodelklanken erbij. De bergruggen als de kam van een viool, de dalen als de ronding van een hoorn. Goed gefilmd, geluid juist gedoseerd.

Dan introduceert hij een van de drie musici die zijn film domineren, Christian Zehnder, die het jodelen als metafoor voor Zwitserland samenvat: „Ik zing en de berg geeft mij antwoord. Dat is toch adembenemend?”

En als Schwietert eenmaal bij een groep muzikanten belandt, die wonderlijke maskers opzetten en zingend de helling afwandelen om ten slotte met een eeuwoude boer te gaan jodelen, dan is iedere aarzeling weg: Heimatklänge is een prachtige film. Een zelfverzekerd document van kwijnend erfgoed aan de hand van drie nieuwe vertegenwoordigers van de muziek.

Als je in Appenzell in een café begint te jodelen, zegt muzikant Noldi Alder met hoorbare bewondering, dan valt iedereen stil. Dan luistert iedereen als gehypnotiseerd. „Het is alsof er een religie achter zit of een oeroude gedachte.” Alder bevestigt in deze film het idee dat de psycholoog Oliver Sacks afgelopen vrijdag in deze krant opperde: „Voor de overgrote meerderheid van de mensheid kan muziek dingen uitdrukken en communiceren zoals taal en conceptuele gedachten dat niet kunnen.”

Daar houdt dan ook iedere tuttigheid op, daar wordt de folklore authentiek. Heimatklänge gaat óver de folklore heen naar de traditie en zoekt die juist bij vernieuwers, bij de buitelende performer Erika Stucky, bij de cerebrale experimenteerder Noldi Alder en bij de romantische geest van Christian Zehnder. De afwisseling tussen die drie, hun zeer verschillende muziek en manier van denken, maakt de film zo spannend als hij is. En toch blijft hij altijd, serieus én lichtvoetig tegelijk, in de traditie geworteld. „Hoe dieper de wortels, hoe krachtiger mijn muziek”, zegt Zehnder.

Daarbij komt dat Schwietert heerlijk sensueel kan filmen. Hij filmt de vader van Noldi Alder, die ooit zijn zoons samen smeedde tot een in klederdracht optredende traditionele muziekgroep, de Alderbuebe. Nu haalt hij, oud geworden, zijn vee met jodel-achtige kreten uit de wei. Dan loopt hij een helling op. Van over de kim van de heuvel komt hem ineens een bokkend stierkalf tegemoet galopperen. Misschien heeft aan de andere kant van de heuvel een assistent met een gsm gestaan die precies op dat moment het dier heeft opgejaagd, maar het ziet er zo vitaal uit. En op een ander moment in de film bezoekt Erika Stucky het kerkhof waar haar ouders liggen. Het is nacht en de graven zien er door Schwieterts camera uit als met dons opgemaakte bedden op een slaapzaal.

Heel anders voelt Blindsight van Lucy Walker aan, een documentaire over de poging van een groepje blinde Tibetaanse kinderen om een top naast de Mount Everest te bedwingen. Hoewel Walker in het mooiste landschap ter wereld staat, mist zij het vermogen die schoonheid over te brengen.

Blindsight moet het dan ook vooral hebben van de inhoud, en het moet gezegd, die is ontroerend. Zes blinde Tibetaanse kinderen ondernemen een expeditie naar de top van Lhakpa Ri. Dat is niet hun eigen idee, het is bedacht door de blinde Duitse activiste Sabriye Tenberken, die in Lhasa een blindenschool heeft gesticht en zich ergert aan de neerbuigende manier waarop Tibetanen blinden behandelen – alsof die hun handicap aan zichzelf te danken hebben. De kinderen krijgen het zwaar, het is de vraag of ze het allemaal halen, maar ze worden ten slotte allemaal bevrijd van hun minderwaardigheidsgevoel. En tegen die tijd hebben we genoeg gezien om daardoor ontroerd te raken.