Burgemeester op spitsroeden bij gemeentelijke affaires

De burgemeester mag pijnlijke affaires zoals een seksrel afhandelen, maar bevoegdheden heeft hij niet. „Zijn politieke en sociale vaardigheden bepalen zijn gezag.”

Rotterdam, 5 dec. - Een seksrel in het Nijmeegse stadhuis, een affaire in Maastricht waar de CDA-fractievoorzitter volgens de burgemeester mogelijk chantabel is vanwege zijn schulden en, wat langer geleden, een Amsterdamse wethouder die betrapt werd op pornosurfen en hoerenlopen. Affaires waar de betrokken burgemeesters een sleutelrol spelen bij de afhandeling ervan, maar moeten afgaan op hun sociale en politieke antennes. Want formele bevoegdheden biedt de wet hem niet. Spitsroeden lopen, zo heeft de Maastrichtse burgemeester Gerd Leers inmiddels ervaren. Zijn handelen heeft inmiddels geleid tot aangifte bij het Openbaar Ministerie.

Als het niet gaat om strafbare feiten, maar om schending van fatsoensnormen, is het pionieren, zegt burgemeester Ronald Bandell van Dordrecht en voorzitter van het Genootschap van Burgemeesters. De recente affaires zijn maar een willekeurige greep van dit soort incidenten waar burgemeesters tegenaan lopen. Zelf heeft hij er in zijn carrière zo’n tien keer mee te maken gehad. Uiteenlopend van raadsleden die misbruik hadden gemaakt van fractievergoedingen tot politici die voortdurend dronken deelnamen aan gemeenteraadsvergaderingen.

„Je hebt als burgemeester een bijzondere informatiepositie, bijvoorbeeld politierapporten waar een gemiddeld raadslid of wethouder geen weet van heeft. En kwesties komen ook vaak op het bordje van de burgemeester als er gerommel in een fractie is. Dan komen er ook meldingen over wangedrag binnen. Je kunt dan als burgemeester nauwelijks ingrijpen. Je kunt een raadslid ook niet uit zijn ambt zetten., Je kunt wel indringende gesprekken voeren. Met het stringente advies om de fractievoorzitter in te lichten. Of je kunt iemand duidelijk maken dat hij beter kan kiezen voor een stil vertrek: wil je dat iedereen gaat meesmullen van deze affaire, of kies je toch liever voor een nette aftocht?”

Hoogleraar gemeenterecht Hans Engels beaamt het dilemma waar de burgemeesters voor staan. „De Gemeentewet schrijft voor dat de burgemeester ‘goede behartiging van gemeentelijke aangelegenheden bevordert’. Daaronder valt naar mijn idee ook dat de burgemeester toeziet op de integriteit van het gemeentebestuur. Hij mag zich niet afzijdig houden als hij weet dat een raadslid schulden heeft, hij mag daar iets mee doen.”

Tegelijkertijd maakt de burgemeester zich volgens Engels ook kwetsbaar als hij optreedt. Want hij kan daarover in conflict raken met de gemeenteraad. „Sinds de Wet dualisering gemeentebestuur kan de raad aanbevelen, hem weg te sturen. Hij zal dus drie keer uitkijken voordat hij iets onderneemt, omdat hij lelijke butsen kan oplopen. Zijn politieke en sociale vaardigheden bepalen zijn gezag.”

Juridisch zijn er geen vastgestelde instrumenten om iemand tot de orde te roepen, zegt ook Hansko Broeksteeg, hoofddocent staatsrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. „Dat kan alleen informeel, er zijn ook geen codes voor. En dan nog geldt voorzichtigheid, als het om volksvertegenwoordigers gaat, die hebben een mandaat dat je niet zomaar mag inperken. dat zie je nu in die kwestie rond die CDA-fractievoorzitter in Maastricht. Mogelijk had Leers er verstandig aan gedaan, de fractievoorzitters eerder te informeren over de afspraken die hij met die fractievoorzitter zou hebben gemaakt.”

De gemeente Amsterdam heeft ervaring met affaires waarbij politici een hoofdrol spelen. Er was de affaire rond oud-wethouder Rob Oudkerk, vervolgens een rel rond raadsleden die gesjoemeld hadden met raadsvergoedingen en recent de vermeende belangenverstrengeling door politici in het stadsdeel Zuidoost. Maar de affaire rond Oudkerk week af van die in Nijmegen en Maastricht omdat zijn pornosurfen en bordeelbezoeken intern bekend waren. De zaak werd pas een affaire toen Oudkerk er zelf gewag van maakte in een gesprek met columniste Heleen van Rooijen.

Toch worstelt ook Amsterdam met de vraag hoe om te gaan met integriteitsschendingen door gemeenteraadsleden. „De tolerantie van zowel het publiek als de politiek zelf als het om dit soort gedrag gaat, kalft steeds meer af. Ook als het gaat om zaken die tot nu toe als privé worden beschouwd, zoals alcoholmisbruik”, aldus directeur Bas van Delden van het gemeentelijke Bureau Integriteit.

Amsterdam werkt aan een protocol over hoe om te gaan als er een dergelijke melding binnenkomt. „Dat is op verzoek van de gemeenteraad”, aldus Van Delden. „Daarbij gaat het om de vraag wat te doen als er een melding binnenkomt. Bij de burgemeester of het presidium van de gemeenteraad. Daarna is er de vraag wie er oordeelt over de eerste stap. Moet dat een onderzoek zijn, of meteen een ingreep. Vervolgens speelt de vraag wie de kwaliteit en onafhankelijkheid in huis heeft voor eventueel onderzoek. En als laatste wie een oordeel mag vellen of sancties mag opleggen. Want niemand is bij dit soort kwesties vrij van belangen. Het speelt zich altijd af in de context van politieke belangen.”