Geheugen

Morgen spreekt prof. Hermann von der Dunk over de betekenis van het geheugen voor ons persoonlijke en algemene beeld van het verleden.

Geschiedenis is een soort herinnering. Dit inzicht was voor historici altijd zo vanzelfsprekend dat ze het thema overlieten aan psychologen en filosofen. Pas recent zijn historici zich gaan interesseren voor het fenomeen herinnering. „Wij kleuren en vervormen onze herinneringen door ze in woorden en in beelden te vertalen. Een mens doet dat heel selectief en kiest zijn eigen persoonlijke woorden”, zegt Hermann von der Dunk. „En het beeld verandert met je standpunt. Bovendien raken persoonlijke en collectieve herinneringen vervlochten. Zo verandert ons beeld van het verleden voortdurend.”

Gaat u meer twijfelen naarmate u ouder wordt?

„In zekere zin wel. Als kind las ik graag over de Romeinen, of over Napoleon, en dan dacht ik ‘zo was het’. Maar als student ontdek je dat elke historicus zijn eigen persoonlijke perspectief kiest. Een andere generatie historici ziet het weer totaal anders. Wij denken anders over slavernij dan onze voorouders. Opvattingen over rechtvaardigheid veranderen en daardoor komen ook historische figuren in een ander licht te staan. En als we de Tachtigjarige Oorlog verloren hadden zouden onze geschiedenisboekjes ook anders geschreven zijn.

„Je probeert als historicus de waarheid te achterhalen, maar dat is ons nooit gegeven. Veel boeiender is het om uit te vinden waarom mensen in een bepaalde tijd de dingen zo zagen. Een middeleeuwer schreef zijn autobiografie vooral om te tonen hoezeer hij zich bewust was van zijn zonden, hij streefde naar schuldbekentenis en boetedoening. Een Renaissanceschrijver presenteerde zichzelf juist als lichtend, louterend voorbeeld voor anderen, uitweiden over zijn slechte eigenschappen vond hij zinloos.”

Is uw eigen kijk op de loop van de geschiedenis veranderd?

Soms wel, ja. In de oorlog was Churchill mijn grote held, een geweldige morele autoriteit in de strijd tegen het kwaad. Ik bewonder hem nog, maar achteraf ontdek je dat die gruwelijke bombardementen op Duitsland voor de militaire overwinning niet van grote betekenis zijn geweest. Het was terreur, die Churchill aanmoedigde. En hij was een echte Britse imperialist, tegen de vrijheidsstrijd in de koloniën. Daardoor heeft hij voor mij wel wat van zijn stralende glans verloren.”

Studium Generale, morgen om 13.00 uur in Utrecht, Universiteitsbibliotheek, Uithof.