België in een dubbele houdgreep

België is terug bij af. De Vlaamse christen-democraat Yves Leterme, winnaar van de verkiezingen van 10 juni, gaf zaterdag zijn formatie-opdracht terug. Zijn ‘ultieme voor-stel’ was niet aanvaardbaar voor de Franstalige christen-democraten.

BRUSSEL, 3 DEC. - Bart Somers, de voorzitter van de Vlaamse liberalen, baalde. Nadat hij eerder al zijn zomervakantie en zijn herfstvakantie annuleerde, moet hij nu ook zijn plannen voor de kerstvakantie herzien, zei hij gisteren. Ook over de politieke situatie was hij somber. „We zijn een land in nood.”

Opnieuw is België in crisis. En opnieuw ziet het er weer wat ernstiger uit. Enkele weken geleden ging het nog over de splitsing van een kiesdistrict, een symbolische kwestie, maar ook een kwestie die veel Belgen niet zeiden te begrijpen. Deze keer gaat het over de kern van de zaak: hoe moet België in de toekomst worden bestuurd?

Vrijdag legde formateur Yves Leterme, de Vlaamse christen-democraat, een ultiem voorstel op tafel voor een hervorming van de Belgische staat. De beoogde regeringspartijen – Franstalige en Vlaamse liberalen en christen-democraten – moesten zaterdagochtend ja of nee zeggen. De Franstalige christen-democraten (CDH) van Joëlle Milquet weigerden te kiezen.

Wiens schuld is deze nieuwe crisis? Madame Non, zoals Milquet door de Vlaamse pers wordt aangeduid? Of Monsieur 800.000 voix? Dat is de bijnaam voor Yves Leterme aan de andere kant van de taalgrens. Op 10 juni won hij de verkiezingen met 800.000 voorkeursstemmen.

Milquet zei inderdaad nee. Maar het voorstel dat Leterme op tafel had gelegd was niet bepaald een offer you can’t refuse. Het was een aanbod waarop ze wel nee moest zeggen, wilde ze haar geloofwaardigheid behouden. Iedereen die de formatie de afgelopen maanden een beetje volgde, wist dat vrijdagavond al.

Vanaf de eerste dag van de formatie was duidelijk dat de staatshervorming hét grote probleem is. De Vlaamse partijen, die van Leterme voorop, willen dat zo’n hervorming er komt zodat Vlaanderen meer autonomie krijgt. Franstaligen waren van meet af aan tegen. Ze zijn bang dat die staatshervorming het armere Wallonië geld gaat kosten. En ze vrezen dat veranderingen op termijn leiden tot het het uiteenvallen van België.

Hoe langer de formatie duurde, hoe duidelijker werd dat partijen er niet uit konden komen. In Nederland wordt in zo’n geval een commissie ingesteld. In België werd gesproken over een ‘conventie’ – naar het voorbeeld van de Europese conventie, die de inmiddels verworpen Europese Grondwet voorbereidde. In de Belgische conventie zou plaats zijn voor politici uit regerings- en oppositiepartijen. Samen zouden die zich, ná de formatie, moeten buigen over de toekomstige staatsstructuur van België.

Leterme vroeg vrijdag of de onderhandelaars er mee konden instemmen dat de conventie alle denkbare onderwerpen zou mogen bespreken. Dus ook het voor Franstaligen gevoelige thema van de sociale zekerheid. En Leterme wilde afspreken dat daarover in het parlement zou worden gestemd met een gewone tweederde meerderheid. Dat betekent dat er geen tweederde meerderheid aan Vlaamse én aan Franstalige zijde nodig zou zijn. En dat er met steun van de Vlaamse oppositie – onder meer het extreem-rechtse Vlaams Belang – relatief gemakkelijk steun zou kunnen worden gevonden voor hervormingen.

Als Milquet nog twijfelde dan werd ze zaterdagochtend geholpen door de kranten die aan beide zijden van de taalgrens in de kiosken lagen. Die trokken collectief de conclusie dat Leterme zijn ontslag kon gaan aanbieden, nog voordat Milquet had geantwoord.

Wie met enige afstand naar het optreden van Leterme kijkt, kan niet anders dan zich verbazen. Hij trok naar de kiezer in een ‘kartel’ met de Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA). Die partij wil graag dat Vlaanderen onafhankelijk wordt. Het is te begrijpen dat dat niet veel vertrouwen wekt bij Franstaligen.

Op vaderlandsliefde kon Leterme ook al niet worden betrapt. Toen hij zich in het voorjaar kandidaat stelde voor het premierschap zei hij dat te doen ‘voor Vlaanderen’. Deze zomer kreeg hij de vraag of hij het Belgische volkslied kende. Leterme begon spontaan de Marseillaise te zingen, het Franse volkslied. Een vergissing, zei Leterme, maar wel een veelzeggende, vonden veel Franstaligen.

Afgelopen donderdag verklaarde Leterme plotseling dichtbij een oplossing te zijn. Die mededeling kwam voor menigeen als een verrassing. Het heeft er alle schijn van dat Leterme al eerder dan zaterdag tot de conclusie kwam dat hij naar de koning moest gaan om – voor de tweede keer – zijn ontslag aan te bieden en dat de laatste dagen van zijn formateurschap er op waren gericht Joëlle Milquet de schuld te kunnen geven.

Exit Leterme dus? Zo simpel is het niet. De Vlaamse christen-democraat heeft zijn kiezers veel beloofd. Te veel, zeggen sommigen. Maar hij verwoordt een wens waarvoor in Vlaanderen brede steun is. Uit peilingen blijkt dat een minderheid van de Vlamingen onafhankelijkheid wil. De roep om meer autonomie is echter vrijwel algemeen. De meerderheid in België (de Vlamingen) wil een staatshervorming. Het kan niet zo zijn, klinkt het ook buiten de partij van Leterme, dat een minderheid (de Franstaligen) dat blijvend blokkeert.

Nadat Leterme zaterdag zijn ontslag had aangeboden, ging hij naar een partijbijeenkomst. Daar werd hij met applaus ontvangen. „Die man verdient een standbeeld”, zei voorzitter Jo Van Deurzen. Hij maakte snel duidelijk dat de christen-democraten alleen in een regering zullen stappen als Leterme premier mag worden.

Direct kwamen ook andere partijen met voorbehouden. De Franstalige groenen willen wel de plaats innemen van de Franstalige christen-democraten, maar ze zien een samenwerking met de N-VA niet zitten. En de Franstalige liberalen voelen niks voor een regering met de socialisten.

De conclusie was daarom al snel dezelfde als toen de formatie 176 dagen geleden begon: de partij van Yves Leterme is zo goed als onmisbaar. Vlaamse held, martelaar of mislukkeling? Alle rollen zijn voor hem nog beschikbaar. Leterme zal compromissen moeten sluiten om premier te worden, net als andere partijen. Maar dat lijkt na zaterdag nóg moeilijker te zijn geworden.