Pluripotente stamcel is nu ook te maken zonder kankergen

Om uit huidcellen via genetische herprogrammering stamcellen te verkrijgen die nog alle soorten lichaamcellen kunnen maken hadden Japanse onderzoekers vorige week nog een kankergen nodig. Maar nu rapporteert het team van onderzoeker Shinya Yamanaka van de universiteit van Kyoto dat het gelukt is stamcellen te maken door slechts drie in plaats van vier extra genen toe te voegen. Het bezwaarlijke c-Myc, een bekend oncogen, kon nu worden weggelaten (Nature Biotechnology, online, 29 november).

De ontwikkelingen in het stamcelonderzoek volgen elkaar razendsnel op. Een dikke week geleden rapporteerde Yamanaka in Cell nog dat hij erin geslaagd was uit huidcellen van volwassen mensen pluripotente stamcellen te maken die in veel opzichten sterk lijken op embryonale stamcellen.

Embryonale stamcellen staan sterk in de belangstelling omdat deze in tegenstelling tot volwassen stamcellen nog alle typen weefsels kunnen maken, zij zijn ‘pluripotent’. Dat maakt ze interessant voor therapeutische toepassingen, bijvoorbeeld om diabetespatiënten van nieuwe insulineproducerende cellen te voorzien.

De enige bron van menselijke embryonale stamcellen waren tot voor kort overtollige IVF-embryo’s. Yamanaka’s team voegde er de mogelijkheid aan toe embryonale stamcellen te produceren uit volwassen cellen. Dat lukte door die huidcellen met vier toegevoegde menselijke genen te herprogrammeren tot een pluripotente stamcel. De vier genen zijn stuk voor stuk bekende figuranten uit de ontwikkelingsbiologie: zogeheten transcriptiefactoren die de activiteit van een hele serie andere genen regelen. Het waren Oct3/4, Sox2, Klf4 en c-Myc.

Dit onderzoek betekende een flinke doorbraak in het stamcelonderzoek (immers: geen embryo’s meer nodig en uitzicht op patiëntspecifieke pluripotente stamcellen), maar c-Myc was een naar vlekje op het glanzende blazoen. Inderdaad was uit eerder onderzoek van Yamanaka gebleken dat muizen tumoren krijgen als dit soort stamcellen in het embryo geïnjecteerd worden. Zes van de 37 chimere muizen overleed binnen honderd dagen aan kanker.

Maar in het nieuwe onderzoek, zonder c-Myc, bleven alle 26 chimere muizen honderd dagen in leven. Of zij later nog tumoren ontwikkelen, moet onderzoek nog uitwijzen.

Het team van Yamanaka dacht aanvankelijk dat c-Myc een onmisbaar ingrediënt was voor het maken van pluripotente stamcellen. Maar ze ontdekten later dat als zij de huidcellen met drie extra genen wat meer tijd gaven, het ook zonder kan. Het duurt langer en levert iets minder stamcellen op, maar het lukt zowel bij de muis als bij de mens met drie genen.

Sander Voormolen