FELIX MERITIS

Het genootschap Felix Meritis bestaat 230 jaar. Het gelijknamige pand aan de Keizersgracht in Amsterdam verrees in 1788. Twee redenen voor een groot jubileumfeest.

Het is een dubbele verjaardag die Felix Meritis in Amsterdam deze maand begint te vieren. Want het is dit jaar precies 230 jaar geleden dat het genootschap Felix Meritis (Gelukkig door verdiensten) werd opgericht, door een groep van veertig nieuwsgierige en welgestelde Amsterdamse heren. Zij wilden wijzer worden, en kennismaken met de nieuwste ontwikkelingen van de kunsten en wetenschappen, en praten over handel en politiek. Dat was in de geest van die tijd, de Verlichting.

Een Amsterdamse klokkenmaker, Willem Writs, nam het initiatief, maar bij de groep oprichters zaten juristen, kunstenaars en andere Amsterdamse zakenlui, ambachtslieden en handelaars. Omdat kleine zaaltjes voor lezingen en concerten niet voldeden, wegens het groeiend ledental, liet het genootschap tien jaar na de oprichting aan de Keizersgracht 324 een eigen groot pand bouwen, met zalen voor muziekbeoefening, tekenlessen, wetenschappelijke proeven.

Komend jaar is het 220 jaar geleden dat in 1788 dit nieuwe pand in neoklassieke stijl, dat wel ‘de Tempel der Verlichting’ is genoemd, in gebruik werd genomen. Met veel muziek, want in dit gebouw, waar de spreuk Felix Meritis op de gevel stond, was Amsterdams eerste speciale concertzaal (de tweede in Europa) te vinden. De akoestiek voor kamermuziek van deze zaal was zo goed, dat die in het later gebouwde Concertgebouw is nagebouwd als kleine concertzaal.

De directeur van de huidige stichting Felix Meritis, Linda Bouws, wil beide gedenkwaardige jaren, 1777 en 1788, vieren met een programma dat een lustrumjaar lang duurt. Het begint met een feestelijke openingsavond van het goeddeels gerestaureerde gebouw op 8 december. Burgemeester Job Cohen van Amsterdam neemt dan een speciaal jubileumboek in ontvangst, het door Loes Gompes en Merel Ligtelijn geschreven Spiegel van Amsterdam – Geschiedenis van Felix Meritis.

Uit dat boek komt naar voren hoe veelbewogen de geschiedenis van Felix Meritis als genootschap en gebouw is geweest. Aanvankelijk kende het genootschap een grote bloei. Niet alleen werden kunstenaars van naam en faam lid (zoals de verlichte dichters Johannes Kinker en Jacob van Lennep), ook gekroonde hoofden, zoals koning Lodewijk Napoleon, probeerden lid te worden. De broer van de Franse keizer stuurde zijn beelden, maar het genootschap weigerde hem als lid.

Felix Meritis was een christelijk mannenbolwerk: vrouwen en joden mochten bijvoorbeeld heel lang geen lid worden, ondanks pleidooien van onder anderen Johannes Kinker.

Er waren concerten, er was ruimte voor gezellig samenzijn, er waren lezingen en tekencursussen, er waren zalen voor natuurkundige proeven en op het dak was een sterrenobservatorium. Geen wonder dat de Tempel der Verlichting ook beroemde buitenlandse gasten trok – zoals Arthur Schopenhauer. De Duitse filosoof had weinig op met het leidende idee van het genootschap, dat je door je kennis van de wereld te vergroten je geluk kon vergroten. Maar het uitzicht op het dak van het pand vond hij fantastisch.

Pettenfabriek

Tegen het eind van de 19de eeuw was het gedaan met het genootschap, dat inmiddels armlastig was geworden. Het werd in 1889 opgeheven, het pand aan de Keizersgracht verkocht aan de stoomdrukkerij Holdert & Co, dat er kranten en tijdschriften ging drukken – onder meer het blad De Echo. Behalve een drukkerij werd er ook een pettenfabriek in het pand gevestigd.

Maar ook de drukkerij raakte in verval, en in 1946 werd het pand verkocht aan de Communistische Partij van Nederland. Het moest een soort volkshuis worden, waar niet alleen het partijbestuur vergaderde en de krant De Waarheid gedrukt werd, maar waar ook ruimte was voor bijeenkomsten, een restaurant en een theater.

Felix Meritis werd een symbool van het communisme in Nederland in de tijden van Koude Oorlog. Vandaar dat toen de Russen in 1956 Hongarije binnenvielen, protesterende Nederlanders optrokken naar het Felix Meritis-gebouw. Het pand werd belegerd, aangevallen – terwijl de krant gewoon gemaakt werd en via de achteruitgang gedistribueerd werd. Herinneringen aan die belegering zijn in het boek te vinden. Ook publicist Paul Scheffer haalt in het boek herinneringen op aan de tijd dat hij als jong lid van de cpn in Felix Meritis verantwoording moest afleggen voor zijn coulante houding jegens het kabinet Den Uyl.

Met de neergang van de cpn verdween de partij ook als eigenaar: jonge alternatieve theatermakers namen Felix Meritis over in de jaren zestig. Felix Meritis werd met het Shaffy theater een van de eerste margetheaters in Nederland, waar alternatieve theater- en muziekvoorstellingen plaatshadden.

De huidige stichting Felix Meritis bouwt voort op die culturele lijn. Maar er is een wetenschappelijke bij gekomen: doordat de Universiteit van Amsterdam in de jaren negentig Felix Meritis als locatie koos voor haar zomeracademie onder leiding van Joanneke Lootsma – wetenschap buiten de muren van de universiteit, waar veel internationale zomergasten op afkwamen – zijn cultuur en wetenschap weer verenigd in Felix Meritis.

Tegenwoordig is er een aparte stichting voor het beheer van het pand. En de stichting Felix Meritis die de activiteiten organiseert. In het ‘Europees Centrum voor Kunst, Cultuur en Wetenschap’ hebben aan de Keizersgracht tegenwoordig jaarlijks zo’n vierhonderd evenementen plaats – onder meer de Nacht van het Debat, in samenwerking met NRC Handelsblad.

Felix Meritis-directeur Linda Bouws zou het liefst het genootschap Felix Meritis opnieuw oprichten, nu niet met veertig heren, maar met veertig vrouwen ‘van internationaal niveau’. Maar zover is het nog niet. Eerst een lustrumjaar, met het boek, uitvoeringen met muziek die ooit voor Felix Meritis gemaakt werd. En een nieuw kunstwerk in de liftschacht van het gebouw, waar kunstenaar Joseph Semah de grote namen uit de geschiedenis van Felix Meritis in neon zichtbaar maakt. M

Meer informatie: www.felixmeritis.nl