Eureka!

Het is allemaal de schuld van René Descartes (1596-1650). Sinds deze filosoof heeft geroepen: ‘Cogito, ergo sum’ (Ik denk, dus ik ben), vinden we nadenken een bewust en nuttig proces.

Je moet gewoon je verstand gebruiken, zo denken we, dan kies je vanzelf het beste. We wegen alle voors en tegens van woningaankoop, bestuderen beurskoersgrafieken, spellen financiële bijsluiters en lezen ieder beurscommentaar. Want hoe dieper je nadenkt, des te groter de kans op de ultieme belegging, de voordeligste hypotheek, de beste auto en de ideale woning. Toch?

Juist niet, blijkt uit het boek Het slimme onbewuste van psychologiehoogleraar Ap Dijksterhuis. Superieure beslissingen bereik je niet door actief denken. Je bewuste geest heeft maar de capaciteit van een telraam en kan hooguit één ding tegelijk. Bovendien maken we denkfouten. We veronachtzamen argumenten die moeilijk te verwoorden zijn, zoals emoties, we maken statistische blunders, gebruiken onzinnige voorspeltheorieën en we zien verbanden die er niet zijn.

Je onbewuste geest verwerkt, met veel minder fouten, 200.000 keer meer informatie. De mogelijkheden daarvan blijken uit een experiment waarin proefpersonen televisiereclames beoordeelden.

Onderin liep ‘toevallig’ een balk met vijf gefingeerde beursaandelen met hun koersontwikkeling, bijvoorbeeld Avil +8%, Berdo -4%, Celtim +3%. De balk verscheen 15 keer met wisselende percentages.

Na de uitzending moesten de kijkers de aandelen rangschikken van ‘veel waard’ tot ‘weinig waard’. Ze protesteerden. Ze hadden op de reclames gelet en niet op de koersenbalk. Voor hun gevoel moesten ze gissen. Toch gokten ze opvallend goed. Onbewust hadden ze kennis opgedaan, maar bewust konden ze er niet over praten.

De hamvraag is hoe je waardevolle kennis uit je onbewuste lospeutert. Misschien zit de toekomstige goudprijs er wel in of de dollarkoers per eind 2008. Dijksterhuis geeft richtlijnen voor niet-experts. Die kunnen simpele keuzes – de beste spaarrekening kiezen – overlaten aan bewust denkwerk. Dat instrument kan het verschil tussen 2 en 4,5 procent rente namelijk net aan.

Zwaar overbelast raken lekenhersens van complexe kwesties als beleggen, een hypotheek kiezen of een huis kopen. Daarvoor biedt Dijksterhuis een driestappenplan: verzamel eerst informatie, slaap daar een nacht over, controleer daarna of je adders onder het gras vindt.

Sneller en beter dan de leek beslist de (financieel) expert. Zijn onbewuste seint het juiste antwoord gewoon door. Hij ‘voelt’ wat hij moet doen, al kan hij niet uitleggen waarom.

Pijnlijke missers lijken het onbewuste extra alert te maken, suggereert psychologisch onderzoek. Laat kinderen dus zelf beleggen en kopen. Wel met eigen geld natuurlijk. Dat doet extra zeer als het misgaat.

Briljante geesten, zoals Isaac Newton, Albert Einstein en Leonardo da Vinci, wisten hun onbewuste zo te bespelen dat het geniale oplossingen prijsgaf. Hoe dat werkt, oppert de wiskundige George Spencer Brown. Ten eerste moet je deskundig zijn. Met die kennis moet je echter niet gaan rekenen en redeneren. Hou gewoon losjes in je achterhoofd wat je doel is, wat je zo graag weten wilt.

Vroeg of laat komt dan het eureka-moment, waarop je onbewuste een schitterende oplossing doorseint. Denk dus eens losjes aan 3 miljoen euro. Op een mooie dag zal je geest verklappen hoe je dat geld te pakken krijgt.